In de donkere diepten van de Noorse Sognefjord hebben onderzoekers een opmerkelijke ontdekking gedaan: een van oorsprong kustgebonden zeepokkensoort heeft zich volledig van filteraar tot parasiet ontwikkeld en valt nu levende diepzeehaaien aan. De soort Anelasma squalicola dringt met een gespecialiseerde steel diep in het weefsel van zijn gastheren en onttrekt hen rechtstreeks voedingsstoffen.
Van filteraar tot parasiet
Zeepokken zijn normaal gesproken onschadelijke filteraars. Als larven hechten ze zich aan vaste ondergronden zoals rotsen of schepen en voeden zich met behulp van waaierachtige vangarmen (cirren), waarmee ze plankton uit het water filteren.
Bij Anelasma squalicola is dit mechanisme echter niet meer functioneel geworden. Hoewel de soort nog steeds de typische cirren bezit, dienen die niet langer voor de voedselopname. In plaats daarvan groeit haar steel wortelachtig in de huid van haaien. Daar vertakt het weefsel zich in het lichaam van de gastheer en neemt het voedingsstoffen rechtstreeks uit het bloed en het omliggende weefsel op.
Onderzoeken tonen aan dat het spijsverteringsstelsel van de zeepok nog wel aanwezig is, maar meestal leeg. Een duidelijke aanwijzing voor de volledige afkeer van het filterleven.
Evolutionair keerpunt
Een fylogenetische analyse uit 2014 bevestigde dat Anelasma squalicola niet afstamt van reeds parasitaire voorouders. In plaats daarvan ontwikkelde ze zich uit gewone, vrij levende steelzeepokken.
Als dichtstbijzijnde nog levende verwant geldt Capitulum mitella, een rotsbewonende soort die in Oost-Azië zelfs als voedsel wordt gebruikt. Daarmee documenteert deze soort een zelden direct waarneembare evolutionaire overgang van een vrijlevende naar een parasitaire levenswijze.
Hotspot in het Sognefjord
Met name lantaarnhaaien zoals Etmopterus spinax, die op dieptes tussen ongeveer 100 en 1.000 meter voorkomen. In deze lichtarme zones werden opvallend veel individuen met de geelachtige, gesteelde zeepokken aangetroffen. Soms dragen de haaien meerdere parasieten tegelijk, vaak in het gebied rond de rugvinnen.
Omdat deze diepzeehaaien zelden worden waargenomen, bleef de omvang van de besmetting lange tijd onopgemerkt. De concentratie in de Sognefjord wijst erop dat lokale omgevingscondities de verspreiding bevorderen.
Gevolgen voor de haaien
De ingegroeide stelen veroorzaken weefselschade en onttrekken energie aan de haaien. Zelfs als de dieren blijkbaar meerdere parasieten kunnen verdragen, zal de besmetting vermoedelijk groei en voortplanting aantasten.
Haaien bestaan al ongeveer 400 miljoen jaar en hebben talrijke ecologische veranderingen doorstaan. Dat ze nu worden getroffen door een evolutionair recent ontstane parasitaire zeepok, vormt een ongebruikelijke en relatief jonge ontwikkeling.
Hoe nu verder?
Onderzoekers zien twee mogelijke scenario’s: ofwel blijft Anelasma squalicola een lokaal beperkt fenomeen in de Sognefjord en verdwijnt het op lange termijn weer, ofwel vestigt de soort zich succesvol en verspreidt ze zich naar andere oceaangebieden.
Ongeacht de uitkomst geeft deze ontdekking een zeldzaam inzicht in een evolutionaire omwenteling. In een moment waarin een gewone zeeoort zich ontwikkelt tot een volledig nieuwe ecologische rol.
