Voor de Zuid-Afrikaanse kust onderzocht een onderzoeksteam witte haaien op een locatie die niet past bij het klassieke beeld van hun bekende jachtgebieden. Er is geen grote zeehondenkolonie op het bestudeerde rif bij Struisbaai. Niettemin verzamelen zich daar blijkbaar meerdere haaien.
Een video die Discovery UK op 3 augustus 2026 publiceerde volgt zeebioloog Alison Towner en haaienonderzoeker Oliver Jewell. Met camera’s en sensoren op de rugvinnen onderzoeken zij waarom de dieren daar samenkomen. De beelden tonen een spectaculaire sprong, grote scholen vis en zelden waargenomen ontmoetingen tussen witte haaien.
Een hotspot zonder zeehondenkolonie
Veel bekende Zuid-Afrikaanse locaties voor witte haaien liggen dicht bij de kolonies van Kaapse pelsrobben. Jonge zeehonden voorzien grote haaien van een energierijke en seizoensvoorspelbare voedselbron.
Op het onderzochte rif bij Struisbaai ontbreekt zo’n kolonie. Vissers hadden echter herhaaldelijk melding gemaakt van verschillende witte haaien en foto’s en video’s naar de onderzoekers gestuurd. Het toenemende aantal meldingen leidde het team uiteindelijk naar het gebied nabij het zuidelijkste puntje van Afrika.
De aanwezigheid van witte haaien bij Struisbaai is echter niet geheel nieuw. Een regionale wetenschappelijke analyse vermeldt Struisbaai al als aggregatiegebied naast False Bay, Gansbaai, Mossel Bay, Plettenberg Bay en Algoa Bay. Nieuw en bijzonder interessant zijn de gedetailleerde opnames van een ogenschijnlijk intensief gebruikt rifgedeelte.
Een camera reist met de haai mee
Het team gebruikt twee verschillende systemen. Een compactcamera wordt rechtstreeks op de rugvin bevestigd. Een tweede apparaat, in de film “Shark Shadow” genoemd, hangt een paar meter achter de haai en draagt ook een zender. Als het apparaat het wateroppervlak bereikt, kan het positiegegevens doorgeven en zo helpen bij de latere berging.
Een van de camera’s documenteert hoe de haai plotseling versnelt en door het wateroppervlak breekt. Volgens de film bereikte het dier in iets minder dan drie seconden een snelheid van zo’n 27 mijl per uur – zo’n 43 kilometer per uur.
Wat vooral opvalt is het perspectief. De sprongen van witte haaien worden vaak gefilmd vanaf boten en vanuit de lucht. Het volledige versnellingsverloop vanuit het perspectief van de haai levert aanvullende informatie op over de lichaamspositie, snelheid en volgorde van de manoeuvre. De meting beschrijft een enkele gebeurtenis die door deze sensor is geregistreerd en is geen algemeen snelheidsrecord voor de soort.
Visscholen kunnen de haaien bij het rif houden
De camera’s tonen grote scholen geelstaartmakrelen, oftewel Yellowtail Kingfish rond het rif. Op de opnames reageren de vissen duidelijk op de aanwezigheid van de haaien. Dit ondersteunt de veronderstelling dat het niet de zeehonden zijn, maar veeleer de overvloedige vissen die de dieren in dit gebied houden.
Grote witte haaien zijn veelzijdigere jagers dan hun reputatie als gespecialiseerde zeehondenjagers doet vermoeden. Studies uit Zuid-Afrika documenteren vissen, andere haaien en roggen, koppotigen en zeezoogdieren als voedsel. Welke prooi een dier het liefst heeft, hangt onder meer af van de grootte, het geslacht, het seizoen en de leefomgeving.
Het rif zou de haaien daarom een ruimtelijk geconcentreerde en regelmatig beschikbare voedselbron kunnen bieden. Uit de camerabeelden alleen blijkt niet welke dieren daar daadwerkelijk worden gegeten. Hiervoor zijn directe jachtobservaties, omgevings-DNA, isotopenanalyses of andere langetermijnregistraties nodig.
Onverwachte ontmoetingen tussen witte haaien
Naast mogelijke prooien filmde een haai ook een soortgenoot. De soortgenoot kwam vrij dichtbij voordat de voorste haai met een krachtige staartslag reageerde en meer afstand nam.
Dergelijke taferelen zijn wetenschappelijk interessant omdat het sociale gedrag van witte haaien onder water moeilijk waar te nemen is. Ontmoetingen op boten met aas tonen rangorde en verdringingsgedrag, maar kunnen worden beïnvloed door boot of aas. Een camera gedragen door een vrijzwemmende haai biedt een natuurlijker perspectief. De korte reeks is nog steeds niet genoeg om een stabiele sociale relatie af te leiden.
Hebben orka’s de haaien naar Struisbaai verdreven?
De film koppelt de waarnemingen aan de verdwijning van witte haaien uit eerdere centra zoals False Bay en Gansbaai. Sinds 2017 zijn er in Zuid-Afrika verschillende keren witte haaien aangetroffen die door orka’s zijn gedood. Waarnemingen en wetenschappelijke analyses laten ook zien dat overlevende haaien soms gebieden voor langere tijd verlaten nadat jagende orka’s zijn verschenen.
Orka’s en het risico dat ze vormen zijn dus een belangrijke verklaring voor lokale veranderingen, maar waarschijnlijk niet de enige factor. Visserij, beschikbaarheid van prooien, omgevingsomstandigheden en langetermijnveranderingen in het ecosysteem kunnen ook van invloed zijn.
De grootschalige analyse van de Zuid-Afrikaanse gegevens bracht duidelijke lokale dalingen aan het licht, maar geen duidelijk bewijs van een overeenkomstige daling van de relatieve overvloed langs de hele kust. Sommige dieren hebben mogelijk hun verspreidingsgebied verschoven. Dit is precies waarom nieuwe zendergegevens zo belangrijk zijn.
Een toevluchtsoord, maar nog geen nieuwe wittehaaienhoofdstad
Aan het einde van de film beschrijft Towner Struisbaai als een mogelijke nieuwe hoofdstad van de witte haai van Zuid-Afrika en een van de laatste toevluchtsoorden van de soort. De beelden leveren hiervoor interessante aanwijzingen: meerdere haaien, overvloedige prooien, goed zicht en blijkbaar herhaald gebruik van het rif.
Er zijn echter meerdere jaren aan gegevens nodig voor een wetenschappelijk betrouwbare classificatie als permanent toevluchtsoord. Waar het om gaat is of de haaien regelmatig terugkeren, hoe lang ze blijven en of er verschillende leeftijds- en geslachtsgroepen zijn. Ook de relatie met andere gebieden moet verder worden onderzocht.
Recente Zuid-Afrikaanse satellietzendergegevens laten zien hoe grootschalig deze bewegingen kunnen zijn. Een dier dat in 2023 bij Struisbaai was gezenderd, bewoog zich tussen de Alphard Banks en het beschermde zeegebied Agulhas voordat de zender op de startlocatie werd teruggevonden.
Zuid-Afrika beschermt sinds 1991 witte haaien en was het eerste land met een dergelijke wettelijke bescherming. Rechterlijke uitspraken over de vangst van witte haaien laten zien dat deze bescherming kan worden afgedwongen. Niettemin blijven bijvangst, haaiennetten en andere menselijke invloeden relevant.
De camerabeelden lossen het mysterie van Struisbaai nog niet op. Maar ze laten zien waarom dit gebied belangrijk is voor onderzoek: hier kunnen de jacht, beweging en ontmoetingen van witte haaien worden waargenomen vanuit een perspectief dat normaal gesproken voor mensen verborgen blijft.
