Vroeger waren ontmoetingen met de Grote Witte Haai in de koele wateren van New England en de Atlantische kust van Canada een absolute uitzondering, maar dat verandert nu. Bijna 50 jaar na de filmklassieker „De witte haai“ keert de beruchte roofvis terug in de krantenkoppen: Grote Witte Haaien worden steeds vaker waargenomen voor kusten zoals Maine of Nova Scotia. Voor vissers, strandgangers en surfers ter plaatse betekent dit dat ze zich plotseling moeten aanpassen aan een nieuwe buur in zee.
Onlangs maakte visser Rick Clough een onverwachte ervaring mee: na ongeveer 40 jaar kreeften- en zee-egelvisserij voor de kust van Maine kreeg hij in juli voor het eerst een van de legendarische toppredatoren te zien. Voor de havenstad Scarborough zwom een ongeveer 2,4 meter lange Witte Haai onder zijn boot door – een primeur die zelfs de ervaren kustvisser verbaasde. „Ik weet niet zeker of ik nog naar zee-egels wil duiken,“ gaf Clough toe.
Cloughs waarneming is geen uitzondering meer. Begin augustus filmde mosselvisser David Lancaster voor Scarborough met een drone een ongeveer 3,6 meter lange Witte Haai direct voor de populaire stranden van zijn woonplaats. „Indrukwekkend en echt ongelooflijk om te zien,“ vertelde hij enthousiast – maar de aanblik maakte hem ook duidelijk dat zwemmers nu beter moeten opletten.
Roofdieren volgen de zeehonden naar koelere wateren
Waarom verschijnen Witte Haaien nu vaker in noordelijke regio’s? Wetenschappers schrijven deze trend vooral toe aan een overvloed aan prooidieren: dankzij strenge beschermingswetten is de zeehondenpopulatie voor New England en Oost-Canada de afgelopen decennia sterk hersteld – en trekt nu hun natuurlijke vijanden, de haaien, aan. „Het zou simpelweg aan een groeiend voedselaanbod kunnen liggen, en dat zijn zeehonden,“ legt haaionderzoeker Greg Skomal uit. Ook klimaatverandering zou een rol kunnen spelen, omdat stijgende watertemperaturen nieuwe jachtgebieden voor de dieren toegankelijk maken – maar het belangrijkste motief is de jacht op zeehonden.
Uit onderzoek blijkt inderdaad dat de roofdieren hun verspreidingsgebied steeds verder naar het noorden uitbreiden. Voor Cape Cod in Massachusetts werden Grote Witte Haaien al langer regelmatig waargenomen, maar tegenwoordig duiken ze ook op voor New Hampshire, Maine en tot aan Atlantisch Canada. In een recent onderzoek steeg het aantal Witte Haaien voor Halifax (Nova Scotia) tussen 2018 en 2022 met 2,5 keer; in de Cabotstraat tussen Nova Scotia en Newfoundland waren er bijna vier keer zoveel waarnemingen als nog maar een paar jaar geleden. Bovendien brengen de gemerkte dieren gemiddeld steeds meer tijd door in de noordelijke wateren. In plaats van ongeveer 48 dagen blijven ze nu ongeveer 70 dagen per seizoen in het hoge noorden, aldus Skomal. Dit alles wijst erop dat de Witte Haaien zich steeds meer thuis voelen in koelere wateren.
Beschermingsmaatregelen en zeldzame aanvallen
Niet alleen zeehonden, maar ook de haaien zelf staan al lang onder bescherming. In de VS geldt sinds 1997 een vangstverbod voor Witte Haaien in federale wateren. Toch hebben sommige vissers de afgelopen tijd geprobeerd om gericht op de zeeroofdieren te jagen. Massachusetts reageerde in 2024 met een verbod op bepaalde zware vistuigen in kustzones, waar de dieren zich bij voorkeur ophouden. Deze maatregelen dienen de soortbescherming, want de Grote Witte Haai staat ondanks lokale toename van de populatie nog steeds als „kwetsbaar“ (bedreigd) op de Rode Lijst van de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN). „We geloven dat het geen veilige praktijk is om vanaf het strand op Witte Haaien te vissen, niet alleen omdat de haai daarbij kan sterven, maar ook om redenen van openbare veiligheid,“ waarschuwt Skomal.
Voor de mens vormt de gevreesde zeejager echter veel minder gevaar dan Hollywood ons ooit heeft willen doen geloven. Wereldwijd zijn in de hele gedocumenteerde geschiedenis minder dan 60 dodelijke slachtoffers door aanvallen van Grote Witte Haaien bekend. Zelfs aan de oostkust van Noord-Amerika, waar mens en roofvis nu dichter bij elkaar komen, blijven ernstige incidenten een absolute uitzondering. In Maine werd de eerste dodelijke haiaanval überhaupt geregistreerd in juli 2020, toen een 63-jarige zwemster voor Bailey Island door een Witte Haai werd gedood. „Het gaat om een zeer zeldzame gebeurtenis,“ benadrukt Ashleigh Novak, projectcoördinator bij de Atlantic White Shark Conservancy. Toch is voorlichting belangrijk, „om het gedrag van mensen aan te passen en negatieve ontmoetingen tussen mens en haai zoveel mogelijk te voorkomen.“
Waakzame kalmte aan de kust
De toenemende aanwezigheid van haaien roept aan de stranden van New England naast fascinatie ook onbehagen op, maar experts adviseren tot bedachtzame voorzichtigheid in plaats van paniek. In de zomermaanden krijgen haaiwaarnemingen op sociale media altijd veel aandacht. Een smartphone-app genaamd „Sharktivity“ helpt om gemelde waarnemingen van Witte Haaien in New England in realtime te volgen en strandgangers te waarschuwen. De autoriteiten informeren bovendien over eenvoudige gedragsregels om het toch al extreem lage restrisico verder te minimaliseren: zwemmers moeten zo veel mogelijk dicht bij de kust en in groepen blijven, spetterend geplons vermijden en niet in de buurt van zeehonden of tijdens de schemering het water in gaan. Als men zich aan deze aanbevelingen houdt, blijft het risico op een onaangename ontmoeting met „de Witte Haai“ verwaarloosbaar klein.
„Het is gek dat ze nu hier zijn … je hebt het in je achterhoofd, maar je moet het accepteren,“ meent visser en surfer David Lancaster uit Maine.
