Moderne kuststeden brengen niet alleen mensen licht in de nacht – dit kunstmatige licht dringt ook ver door in ondiepe zeegebieden en verandert daar de natuurlijke duisternis die mariene organismen gedurende miljoenen jaren heeft gevormd. Wat voor ons als praktische verlichting lijkt, kan voor zeedieren een ingrijpende verstoring van hun biologische processen betekenen.
Lichtvervuiling aan de rand van de zee
Kunstmatig licht van straatlantaarns, gebouwen, haveninstallaties en kustnederzettingen straalt ver voorbij het vasteland de kustwateren in en verlicht ’s nachts het zeeoppervlak. Deze lichtvervuiling, een wereldwijd verbreid fenomeen, verandert de natuurlijke dag-nachtcyclus in habitats die ooit na zonsondergang donker werden.
Eerste meetbare effecten bij haaien
Onderzoekers van het Shark Research and Conservation Program van de University of Miami hebben voor het eerst hormonale reacties bij in het wild levende haaien op kunstmatig licht onderzocht. Daarbij werd bij twee soorten – de rustende Atlantische verpleegsterhaai en de zeer mobiele kleine zwartpunthaai – het hormoon melatonine in het bloed gemeten. Melatonine speelt een centrale rol bij het aansturen van interne biologische ritmes en neemt van nature ’s nachts toe.
Verschillen tussen soorten
In het onderzoek bleek dat haaien die voortdurend in sterk verlichte kustgebieden leven aanzienlijk lagere nachtelijke melatoninewaarden hadden dan die in donkerder wateren. Dit was vooral het geval bij relatief standvastige soorten zoals de verpleegsterhaai. Zeer mobiele soorten zoals kleine zwartpunthaaien, die regelmatig tussen lichte en donkerdere gebieden wisselen, vertoonden daarentegen geen vergelijkbare onderdrukking van het hormoon.
Wat betekent dit voor haaien?
Een blijvend verlaagd melatonineniveau kan verstrekkende gevolgen hebben. Dit hormoon reguleert niet alleen het slaap-waakritme, maar beïnvloedt ook stofwisselingsprocessen, activiteitspatronen en mogelijk ook het jachtgedrag. Terwijl verstoringen bij mensen in verband worden gebracht met slaap- en stofwisselingsproblemen, is er over de langetermijngevolgen voor haaien nog weinig bekend.
Mogelijke ecologische gevolgen
Haaien staan in veel mariene voedselketens als toppredatoren op een centrale plek. Veranderingen op hormonaal niveau zouden niet alleen hun gedrag en gezondheid kunnen beïnvloeden, maar op de lange termijn ook gevolgen kunnen hebben voor de structuur van complete ecosystemen. De bevinding suggereert dat kunstlicht moet worden beschouwd als een tot nu toe onderschatte milieustressor – even ingrijpend als fysieke vervuiling of verlies van leefgebied.
Stand van het onderzoek en vooruitblik
Het onderzoek levert voor het eerst empirische gegevens over de invloed van stedelijke lichtvervuiling op de biologische klok van haaien. Wetenschappers benadrukken de noodzaak van verder onderzoek om de ecologische consequenties beter te begrijpen en mogelijke beschermingsstrategieën voor kustnabije leefgebieden te ontwikkelen
