In de haven van Bosaso in Puntland heerst tussen drie en negen uur ‘s ochtends een drukke bedrijvigheid. Handelaren, vissers, straatverkopers en ambtenaren onderhandelen luidruchtig over de nachtelijke vangst – temidden van vervallen verwerkingsruimtes, geïmproviseerde eetkraampjes en open vismarkten. Naast vele vissoorten staan vooral de kleine zwelghaaien in de focus. Terwijl een schrijver de vangsthoeveelheden noteert, snijdt een jonge man de dieren open, haalt de vismagen eruit en legt de levers in plastic emmers.
„De zaken gaan goed“, zegt hij tegen onderzoekers van het ENACT-project naar georganiseerde criminaliteit.
In het semi-autonome Puntland is leverolie van zwelghaaien de kern geworden van een opkomende illegale handel. Volgens TRAFFIC is het vanwege het hoge squaleengehalte gewild – voor cosmetica, voedingssupplementen en farmacie, vooral op Aziatische markten. De wereldwijde markt voor haaienleverolie bedroeg in 2024 ongeveer 157,2 miljoen Amerikaanse dollar en zou tegen 2033 kunnen groeien tot 263,6 miljoen Amerikaanse dollar.
Biologie die overbevissing bevordert
Verschillende zwelghaaiensoorten worden als bedreigd of ernstig bedreigd beschouwd. Ze groeien langzaam, worden laat geslachtsrijp (vrouwtjes met ongeveer 16 jaar, mannetjes met ongeveer 18 jaar) en hebben extreem lage voortplantingssnelheden, slechts één jong per twee jaar draagtijd. Diepzeehaaien zijn daardoor nog kwetsbaarder voor overexploitatie dan de meeste andere zeewirbeltieren. Volgens TRAFFIC-gegevens is de helft van de soorten die voor de internationale leveroliehandel worden gebruikt, met uitsterven bedreigd; in de zuidelijke Indische Oceaan daalde de zwelghaaienpopulatie tussen 2015 en 2020 met 97 procent.
Verbod op papier, bloeiende zwarte markt
In augustus 2024 verbood de regering van Puntland de vangst van zwelghaaien en besloot verdere maatregelen om het zeebeheer te versterken. Maar zwakke handhaving laat de lucratieve handel doorgroeien. Officiële statistieken ontbreken, maar lokale vissers melden dalende vangsthoeveelheden. ENACT-onderzoek in Bargaal, Qandala en Bosaso bevestigt de zorgwekkende ontwikkeling in de Golf van Aden.
Geïnterviewden schetsen een netwerk van invloedrijke overheidsactoren, lokale clanoudsten, zakenmensen en vissers dat vangst, verwerking en export organiseert. Ondanks het verbod gaat de handel door: organen worden verkocht aan een kleine kring van opkopers in Bosaso – ongeacht de grootte voor ongeveer één Amerikaanse dollar per stuk. In provisorische installaties wordt de olie gewonnen met primitieve, ongereguleerde methoden – zonder toezicht, milieueisen of vergunningen.
Rauwe olie, snelle winsten, hoge risico’s
„We snijden de lever in stukken, verhitten deze tot 70 à 100 graden en voegen alkalische oplossingen toe om de pH-waarde te regelen“, legt een exploitant uit.
Vervolgens wordt er gedestilleerd en met behulp van centrifuges gefilterd om verontreinigingen te verwijderen en squaleenrijke olie te verkrijgen. Kleine teams, die verbonden zijn met exporteurs of tussenpersonen, controleren de kwaliteit en organiseren het transport. Het ontbreken van regulering brengt de productkwaliteit in gevaar en leidt tot milieuproblemen en gezondheidsrisico’s, bijvoorbeeld door het lozen van verontreinigd afval.
In Somalië kost de olie, afhankelijk van de kwaliteit, ongeveer 14,44 tot 38,50 Amerikaanse dollar per kilogram. Eindafnemers in het buitenland betalen aanzienlijk meer. Om controles te omzeilen, wordt de waar op zee illegaal overgeladen op buitenlandse schepen, langs officiële havens, aanlegplaatsen of exportkanalen. Zendingen worden verstopt onder legale lading of via tussenpersonen verhuld. Deze verborgen toeleveringsketen bedient vooral markten in China en de Golfregio.
Kennisleemtes en een mogelijke CITES-bescherming
Deskundigen van TRAFFIC, waaronder Glenn Sant en Markus Burgener, wijzen op grote kennislacunes: over de omvang van de wereldhandel, de herkomst en capaciteiten van de verwerkers en de oliekwaliteit. Bij gebrek aan specifieke codes voor zwelghaienleverolie is onduidelijk hoeveel er geëxporteerd wordt. Momenteel wordt een CITES-voorstel besproken dat zwelghaaien in december 2025 onder bescherming zou kunnen stellen. Dan zouden landen licenties moeten verlenen en legale, duurzame vangpraktijken moeten aantonen; bij illegale vangst dreigen wereldwijde handelsverboden. Traceerbaarheid langs de toeleveringsketen zou verplicht zijn.
Wat er nu moet gebeuren
De verboden van Puntland hebben tot nu toe geen effect, maar zijn een noodzakelijke eerste stap. Nodig is de harmonisatie van de wetgeving tussen de federale overheid en deelstaten van Somalië – zowel voor de vangst als voor de verwerking van leverolie. Even belangrijk: betrouwbare gegevens over toevluchtsoorden van zwelghaaien en een uitgebreide beheersstrategie voor de soort.
Bewezen effectief is de opbouw van maritieme bewakingssystemen tegen illegale, ongemelde en ongereguleerde visserij. Indonesië publiceerde zijn scheepsbewakingssysteem in samenwerking met Global Fishing Watch en creëerde zo meer transparantie voor visserijgegevens en -beheer. Ook voor Somalië zou meer investering in bewaking en handhaving belangrijk zijn – bijvoorbeeld in partnerschap met de FAO, het VN-Bureau voor drugs- en misdaadbestrijding en de Europese Unie, om illegale operaties te identificeren en af te schrikken.