Kortvin-mako - Isurus oxyrinchus

De kortvin-mako, wetenschappelijk Isurus oxyrinchus, behoort tot de meest indrukwekkende oceaanhaaien. Zijn anatomie is perfect afgestemd op snelheid, jachtsucces en het leven in de open oceaan. Met zijn gestroomlijnde lichaam geldt hij als de snelste haai ter wereld en bereikt indrukwekkende snelheden van meer dan 70 km/u.

Lichaamsvorm en basisstructuur

De silhouet van de kortvin-mako is spoelvormig en uiterst hydrodynamisch. Het lichaam loopt naar achteren slank toe en zorgt voor minimale waterweerstand. In vergelijking met andere haaien oogt het lichaam gedrongener, wat naast de vorm van de vinnen de voortstuwing optimaliseert.

Kop en kaak

De kop kenmerkt zich door een spits toelopende snuit, die de waterstroom tijdens het zwemmen bevordert. De onderkaak is krachtig en herbergt een rij scherpe, sikkelvormige tanden. Deze tanden groeien in meerdere rijen door en zijn ideaal om prooivissen zoals tonijnen of makrelen stevig vast te grijpen. In tegenstelling tot veel andere haaiensoorten jaagt de kortvin-mako actief en vertrouwt daarbij op bliksemsnelle aanvallen.

Vinnen en bewegingsapparaat

Kenmerkend is de relatief korte, driehoekige borstvin, die stabiliteit biedt bij hoge snelheid. De rugvin is in vergelijking met andere haaien eerder klein, terwijl de krachtige staartvin in de vorm van een halve maan enorme aandrijfkrachten mogelijk maakt. Binnen de musculatuur beschikt de mako over een speciaal warmteregulatiesysteem, waardoor hij zijn lichaamstemperatuur iets boven die van het zeewater kan houden en zo bijzonder krachtig kan zwemmen.

Huid en kleuring

De huid is bedekt met kleine placoïdschubben, zogenaamde dermaldentikels. Deze werken als microscopisch kleine schubben met een ruw oppervlak, die de waterweerstand verminderen en de snelheid extra versterken. Kleurtechnisch toont de bovenzijde zich in diepblauw of staalgrijs, terwijl de onderzijde wit is. Dit contrastpatroon dient als camouflage: van bovenaf versmelt de haai met de duisternis van de zee, van onderaf met het lichtere wateroppervlak.

Verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes

Zoals bij veel haaiensoorten bestaan er ook bij de kortvin-mako geslachtspecifieke verschillen, die zowel uiterlijk als anatomisch waarneembaar zijn.

Mannetjes

Mannelijke kortvin-mako’s zijn doorgaans kleiner dan vrouwtjes. Ze bereiken gemiddeld lengtes van ongeveer 2 tot 2,5 meter. Een opvallend onderscheidingskenmerk zijn de zogenaamde klaspers – gepaarde uitsteeksels aan de buikvinnen, die een rol spelen bij de voortplanting. Mannetjes groeien daarnaast langzamer en bereiken eerder de geslachtsrijpheid.

Vrouwtjes

Vrouwelijke mako’s kunnen aanzienlijk groter worden en lengtes van meer dan 3,5 meter bereiken. Ze hebben een krachtiger lichaamsbouw, wat vooral voordelig is voor het dragen van hun levend geboren jongen. Vrouwtjes bereiken hun voortplantingsvermogen later, wat samenhangt met hun langere groeicyclus. De grotere afmetingen bieden hun bovendien voordelen bij de jacht op grotere prooivissen.

Speciale aanpassingen

De combinatie van krachtige musculatuur, gespecialiseerde vinnen en de hydrodynamische lichaamsvorm maakt de kortvin-mako tot een uitstekende jager. Zijn fysiologische aanpassingen stellen hem in staat om prooien ook in diepere waterlagen te achtervolgen en snel terug te keren naar het oppervlak. Dankzij zijn temperatuuraanpassingssysteem blijft hij daarbij bijzonder energiek.

De kortvin-mako, ook bekend als makohaai, bewoont een enorm verspreidingsgebied in de wereldzeeën. Deze soort komt voor in bijna alle tropische en subtropische wateren, wat hem tot een van de wereldwijd meest verspreide haaiensoorten maakt. Mako’s geven de voorkeur aan gebieden met warme watertemperaturen vanaf ongeveer 16 graden Celsius en mijden koude zones.

Wereldwijde verspreiding

Het verspreidingsgebied van de kortvin-mako strekt zich uit over alle oceanen:

• Atlantische Oceaan: In het westen van de Golf van Maine tot Zuid-Brazilië, inclusief de Golf van Mexico, de Bahama’s en de Caraïben. In het oosten reiken de leefgebieden van Noorwegen en de Britse Eilanden tot Zuid-Afrika.
• Indische Oceaan: De mako is in de gehele Indische Oceaan te vinden, inclusief de Rode Zee.
• Middellandse Zee: Deze haaiensoort komt ook in de Middellandse Zee voor, hoewel de populatie daar de afgelopen decennia sterk is afgenomen.
• Stille Oceaan: In het westelijke deel van de Stille Oceaan bewoont de mako de kusten van Indonesië, Korea, Japan, Australië, Tasmanië, Nieuw-Zeeland en Nieuw-Caledonië. In het oosten strekt zijn verspreidingsgebied zich uit van de zuidelijke Aleoeten tot Chili.

Ook op volle zee houdt de kortvin-mako zich regelmatig op. Hij is een sterke trekker en legt op zijn reizen soms enorme afstanden af om voedselbronnen of geschikte voortplantingsgebieden te bereiken. Zowel jonge als volwassen dieren zijn te vinden in gematigde tot tropische wateren tussen 50° noorderbreedte en 50° zuiderbreedte.

Typische leefgebieden

Het leefgebied van de kortvin-mako is zeer variabel. Meestal verblijft hij in kustwateren en aan de rand van het continentaal plat, maar hij gaat ook de open zee op. Vaak wordt hij aangetroffen op diepten van het oppervlak tot ongeveer 150 meter, hoewel sommige dieren ook aanzienlijk dieper kunnen gaan.

Mako’s geven de voorkeur aan open, planktonrijke gebieden waar talrijke prooivissen zoals tonijnen, makrelen en zwaardvissen leven. Kustnabijheid bevordert de jacht, maar ook op volle zee zijn deze haaien bijzonder aanpasbaar. De temperatuur van het water speelt een grote rol: de mako voelt zich vooral thuis in wateren van 16 tot 22 graden Celsius. Extreme temperaturen of zuurstofgebrek zorgen ervoor dat hij bepaalde gebieden vermijdt.

Bijzonderheden van de leefgebiedkeuze

Mako’s staan bekend als snelle en uitstekende zwemmers die grote afstanden afleggen. De migraties vinden meestal seizoensgebonden plaats, bijvoorbeeld voor de paring of om voldoende voedsel te vinden. Daarbij overschrijden ze oceanische grenzen en tonen een hoge aanpassingsvermogen aan verschillende milieuomstandigheden. Hun leefgebied richt zich daarom naar het trekgedrag van hun belangrijkste prooidieren en de klimatologische omstandigheden van de oceanen.

Gedrag en jachtstrategieën

De kortvinmakreelhaai behoort tot de snelste roofvissen van de zeeën en is bekend om zijn buitengewone beweeglijkheid en kracht. Hij leeft meestal als eenling en legt grote afstanden af bij het zoeken naar voedsel. Typerend voor zijn levenswijze zijn bliksemsnelle aanvalstechnieken: met snelheden tot 70 km/u verrast de makreelhaai zijn prooi, vaak springt hij daarbij boven het wateroppervlak uit – een gedrag dat vooral tijdens de jacht te zien is. De hydrodynamische lichaamsvorm evenals de krachtige kaakspieren en de scherpe tandstructuur zijn optimaal aangepast aan deze manier van voortbewegen en jagen.

• Bliksemsnelle aanvallen in open water
• Springen uit het water als jachttechniek
• Overwegend solitair gedrag

Voeding

Als vleeseter geeft de kortvinmakreelhaai de voorkeur aan snelle, behendige vissen zoals tonijnen en makrelen. Eveneens staan zwaardvissen, kleinere haaien en inktvissen regelmatig op zijn menu. Met zijn krachtige gebit kan hij zelfs robuuste lichamen van zijn prooi doorbijten. Zijn rol als toppredator is belangrijk voor het ecologische evenwicht in de zee.

• Hoofdvoedsel: tonijn, makreel, zwaardvis
• Prooidieren: inktvissen, kleinere haaien
• Effectieve roofdier met een gevarieerd prooischema

Voortplanting en nakomelingen

De voortplanting bij de kortvinmakreelhaai vindt ovovivipaar plaats. Dit betekent dat de embryo’s zich in eihulzen in de baarmoeder ontwikkelen en voor de geboorte uitkomen. Vrouwtjes brengen elke twee tot drie jaar tussen de vier en zestien volledig ontwikkelde jonge haaien ter wereld, die direct zelfstandig zijn en bij de geboorte ongeveer 70 centimeter meten. De jonge dieren groeien zeer snel op; mannetjes worden geslachtsrijp vanaf een lengte van ongeveer 195 centimeter, vrouwtjes vanaf ongeveer 280 centimeter.

• Ovovivipare voortplanting – levendbarend
• Jonge makreelhaaien zijn direct zelfstandig en groeien snel
• Worpgrootte: 4 tot 16 jongen per worp

Ecologische betekenis en natuurlijke vijanden

Als toppredator speelt de kortvinmakreelhaai een belangrijke rol bij de regulering van scholen visbestanden en de mariene biodiversiteit. Hoewel volwassen exemplaren nauwelijks vijanden hebben, behoren grotere haaien, orka’s en potvissen tot de zeldzame natuurlijke vijanden. Het veeleisende leven als eenling, gecombineerd met enorme snelheid en kracht, maakt de makreelhaai tot een fascinerende bewoner van de oceanen.

Hoe gevaarlijk is de kortvinmakreelhaai?

De kortvinmakreelhaai wordt vaak beschreven als een gevaarlijke roofvis, maar behoort tot de haaiensoorten die slechts zelden een aanval op mensen registreren. Volgens internationale statistieken zijn sinds het begin van de registraties wereldwijd ongeveer negen onuitgelokte aanvallen door deze soort gemeld, waarvan slechts één dodelijk geval. De meeste incidenten vinden plaats tijdens het diepzeevissen, wanneer een gevangen makreelhaai aan boord wordt gehaald en zich wil verdedigen. In open water reageren makreelhaaien meestal terughoudend op zwemmers en duikers en mijden ze de nabijheid van de mens. Experts schatten het werkelijke gevaar zeer laag in, vooral in vergelijking met andere haaiensoorten zoals de witte haai of tijgerhaai. Een aanval gebeurt bijna altijd door uitgelokte situaties, bijvoorbeeld bij het lokken of vangen van de haai.

• Minder dan tien gedocumenteerde aanvallen sinds 1580
• Het enige dodelijke incident betrof een visser in de boot
• Directe bedreiging voor strandgasten en duikers praktisch uitgesloten

Mens en haai: ontmoetingen bij het duiken en diepzeevissen

Ontmoetingen met makreelhaaien zijn met name relevant voor diepzeevissers, omdat de haai door zijn enorme sprongkracht en vechtlust als sportieve trofee geldt. Veel van de gedocumenteerde verwondingen ontstonden bij pogingen om gevangen dieren van haken en uit boten te bevrijden. Makreelhaaien kunnen in dergelijke situaties zeer snel en met grote kracht reageren. Bij het duiken en snorkelen tonen makreelhaaien meestal een nieuwsgierig, maar niet opdringerig gedrag. Waarnemingen in vakantiegebieden zijn zeldzaam, maar ongevaarlijk. Voorwaarde voor veilige ontmoetingen is een respectvolle omgang en het vermijden van plotselinge bewegingen of de poging om de haai aan te raken.

• Makreelhaai is populair bij sportvissers, maar uitdagend
• Verwondingen meestal aan boord, niet in open water
• Ontmoetingen met duikers verlopen meestal vreedzaam

Bedreiging voor de makreelhaai: De mens

Hoewel het gevaar voor de mens door makreelhaaien uiterst gering is, vormt omgekeerd de mens de grootste bedreiging voor de populaties van deze haaiensoort. Groot belangstelling voor sportvissen, bijvangst bij commerciële visserij en het gebruik van makreelhaaienvinnen voor de Aziatische markt leiden wereldwijd tot een dramatische afname van de populaties. Natuurbeschermingsorganisaties waarschuwen voor de ecologische gevolgen van een selectieve jachtdruk. De kortvinmakreelhaai staat vandaag op de Rode Lijst van bedreigde soorten en zijn bescherming is een belangrijk doel voor het overleven van het mariene ecosysteem.

• Overbevissing en bijvangst zijn het grootste gevaar voor makreelhaaien
• Populaties wereldwijd sterk bedreigd, beschermingsstatus is dringend noodzakelijk
• De mens als verantwoordelijke gebruiker staat centraal in de mondiale beschermingsmaatregelen