Sommige wetenschappelijke ontdekkingen duiken alleen dankzij toeval uit de diepte op. Zo ging het met „Alicia“, een vrouwtje van de Grote Witte Haai, dat in 2012 voor Gansbaai (West-Kaap, Zuid-Afrika) met een satellietzender werd gemerkt – en jaren later onverwacht in de Indonesische visserijsector weer „opdook“.
De onderzoekers volgden Alicia’s route aanvankelijk tot april 2014, toen haar zender voor het laatst ongeveer 1.000 kilometer ten zuidoosten van Madagaskar een signaal gaf. Daarna bleef het stil. Pas in 2016 werd de zender in Indonesië uit een gevangen haai geborgen. Via serienummer en databasevergelijking kon ondubbelzinnig worden vastgesteld: het ging om die tag die in 2012 aan een ongeveer 3,90 meter lange subadulte Witte Haai-dame was bevestigd. Het dier was bij het aanlanden in Indonesië ten onrechte als langvinmakreelhaai geclassificeerd.
Recordreis over oceanen – en een gelukkig toeval
Uit de telemetriedata blijkt een uitzonderlijk bewegingspatroon: vanaf 2013 legde Alicia binnen 395 dagen een afstand van ongeveer 38.000 kilometer af – gemiddeld ongeveer 56 kilometer per dag. Ze doorkruiste wateren met oppervlaktetemperaturen van 3,8 tot 29 °C, passeerde onder andere het uThukela Banks Marine Protected Area aan de Zuid-Afrikaanse oostkust en bereikte uiteindelijk Zuidoost-Azië. Het is de langste gedocumenteerde migratie van deze soort en de eerste waarneming van een Witte Haai uit Zuid-Afrikaanse wateren in Zuidoost-Azië.
Dat het verhaal niet in het duister is verdwenen, is te danken aan de samenwerking met lokale vissers: een Indonesisch beschermingsproject bood premies voor gevonden zenders. Zo kwam de tag in handen van onderzoekers en kon deze door de fabrikant ondubbelzinnig worden geïdentificeerd – een zeldzaam gelukkig toeval dat de reis historisch reconstrueerbaar maakte.
Verkeerde identificatie als waarschuwingssignaal
De zaak werpt een schijnwerper op een bekend probleem: in vangststatistieken worden haaien soms verkeerd geclassificeerd. Als Witte Haaien als andere soorten worden geregistreerd – of omgekeerd – onderschatten statistieken mogelijke bijvangst- en sterftecijfers van bedreigde soorten. Bijzonder alarmerend: de in Indonesië gevangen haai was „goed gehaakt“, wat een voorzichtige terugzetting praktisch uitsluit.
„Onze gegevens wijzen erop dat verkeerde identificaties in de registraties voorkomen. Dat kan populatieschattingen vertekenen en de bescherming bemoeilijken,“ aldus studieauteur Dylan Irion (UCT).
Extreme aanpassingsvermogen – en open vragen
Alicia’s route onderstreept de enorme ecologische reikwijdte van de Grote Witte Haai – van koude kelpbossen tot tropische koraalgebieden. Tegelijkertijd levert de odyssee nieuwe puzzelstukjes voor een ander raadsel: waarom zijn Witte Haaien uit eerdere hotspots zoals Gansbaai deels verdwenen? Onderzoek wijst op verschuivingen naar het oosten – mogelijk motief: in de regio jagende orka’s, die gericht haaienlevers aanvallen.
„Ik ben onder de indruk van hoe aanpasbaar deze haaien zijn – ze redden het in verbazingwekkend veel leefgebieden,“ zegt medeauteur Dr. Alison Kock (SANParks).
Lessen voor onderzoek en beheer
De zaak Alicia laat zien hoe waardevol telemetrie, lokale samenwerking en duidelijke determinatiesleutels zijn. Betere training van registratiepersoneel, gestandaardiseerde identificatiegidsen, prikkels voor het melden van tags en robuuste controles van vangststatistieken kunnen hiaten dichten. Voor de bescherming van bedreigde haaiensoorten zijn nauwkeurige gegevens onmisbaar – niet alleen om migratiecorridors te begrijpen, maar ook om effectieve beschermde gebieden en visserijregels te ontwerpen.
