Een Australisch onderzoeksteam heeft iets gedocumenteerd dat velen voor vrijwel onmogelijk hadden gehouden: een haai in de Zuidelijke Oceaan direct voor Antarctica – en wel op video, in zijn natuurlijke leefomgeving. De opname is afkomstig van een met aas uitgeruste diepzeecamera, die nabij de Zuidelijke Shetlandeilanden (voor het Antarctisch Schiereiland) op ongeveer 490 meter diepte is geplaatst.
Op het beeldmateriaal is een langzaam zwemmende haai te zien, die deskundigen tot de slaperhaai-familie (Somniosidae) rekenen. Welke soort het precies is, valt alleen op basis van de beelden niet met zekerheid te zeggen – slaperhaaien lijken qua uiterlijk sterk op elkaar. Een onafhankelijke expert acht het echter mogelijk dat het om de Zuidelijke slaperhaai (Somniosus antarcticus) zou kunnen gaan – een soort die wordt beschouwd als ‘de meest zuidelijk voorkomende haai’.
Waarom deze clip zo bijzonder is
Haaien zijn weliswaar extreem aanpasbaar en wereldwijd verspreid – hoe dichter je bij de Zuidpool komt, hoe zeldzamer directe waarnemingen worden. Hoewel haaien af en toe als bijvangst in subantarctische visserijen opduiken, zijn “in situ”-waarnemingen (dus in de natuurlijke leefomgeving, niet als bijvangst) in deze regio een echte uitzondering. Volgens ABC zijn in de Zuidelijke Oceaan rond Antarctica tot nu toe slechts weinig haaiensoorten aangetroffen – en videobewijzen uit de natuurlijke omgeving zijn praktisch afwezig.
Daarnaast: het dier werd gefilmd in water van ongeveer 1,27 °C. Voor veel zeedieren is dat gewoon te koud – en zelfs voor koudminnende haaien is dat een grens die we nog niet goed begrijpen.
Slaperhaaien: rovers van kou en diepte
Slaperhaaien worden beschouwd als diepzee-specialisten: groot, stevig, met relatief kleine vinnen en vaak een gemarmerde kleur. Veel van wat we over de zuidelijke soorten weten, komt uit zeldzame vangsten als bijvangst. Spannend (en behoorlijk wild): in de magen van zuidelijke slaperhaaien werden volgens het rapport herhaaldelijk restanten van reuzeninktvissen gevonden – waaronder ook van de kolossale inktvis, het zwaarste bekende ongewervelde dier.
Soortraadsel: één haai of toch twee?
Centraal staat nu een vraag die de wetenschap al langer bezighoudt: Zijn de zuidelijke slaperhaai en de Pacifische slaperhaai echt aparte soorten – of genetisch (bijna) identiek? Het ABC-artikel beschrijft dat genetisch bewijs deze scheiding al ter discussie stelt. Om dit goed uit te zoeken, moeten genanalyses (incl. eDNA uit watermonsters en weefselmonsters) worden uitgebreid; een groter internationaal project plant daarvoor nieuwe gegevens onder andere uit de Zuid-Atlantische en de Indische Oceaan.
Hoe kunnen haaien eigenlijk zo koud water ‘uithouden’?
Rond Antarctica (en de Arctis) kan zeewater door het zoutgehalte onder 0 °C dalen – tot ongeveer -2 °C. Voor de meeste dieren zou dat dodelijk zijn. Bij slaaphaaien lijkt de biochemie vermoedelijk op een ‘natuurlijke truc’: bij de nauw verwante groenlandse haai worden onder andere trimethylamine N-oxide (TMAO) en ureum genoemd, die als een soort ‘chemische antivries’ zouden kunnen werken. Hoe dat precies bij de zuidelijke slaaphaaien zit, is echter nog niet definitief opgehelderd.
