Zaagrug-engelhaai - Squatina aculeata

De __SOORTEN__ Squatina aculeata is een grote engelhaai met een sterk afgeplat voorlichaam en wijd uitstrekkende borstvinnen. WoRMS vermeldt de soort als een geaccepteerde naam binnen de Squatiniformes, de familie Squatinidae en het geslacht Squatina. Het straalachtige silhouet is daarom geen straalkenmerk, maar eerder de gespecialiseerde lichaamsvorm van een haai die dicht bij de grond op de loer ligt.

Typerend zijn de doornen op de kop en langs de rug, waar de Duitse naam ook naar verwijst. De ogen en sproeigaten bevinden zich bovenaan de kop, terwijl de mond en kieuwen zo zijn geplaatst dat de haai kan ademen en op een verrassende manier naar voren kan springen terwijl hij half begraven op de bodem ligt.

• Visbasis vermeldt een maximale lengte van ongeveer 188 cm en een gepubliceerd maximaal gewicht van ongeveer 40 kg.
• Het lichaam is breed, plat en ontworpen voor camouflage op de sedimentbodem.
• Twee kleine rugvinnen bevinden zich ver achter op het lichaam; Een anaalvin ontbreekt net als bij andere engelhaaien.
• De grote borst- en buikvinnen vormen een brede omtrek maar blijven gescheiden van het hoofd.

De zaagrug-engelhaai is een Atlantische-mediterrane grondhaai. Haai-referenties vat de bekende verspreiding in het oosten samen Atlantische Oceaan en in het Westen Middellandse Zee samen: historisch en hedendaags bewijsmateriaal strekt zich uit van het Middellandse Zeegebied over Noordwest-Afrika tot delen van West-Afrika.

Voor de landenverbindingen met haaienduiken zijn vooral de landen rond de Middellandse Zee en de Oost-Atlantische Oceaan belangrijk Italië, Malta, Tunesië, de Turkiye En Senegal relevant. De soort wordt tegenwoordig zelden gerapporteerd; Individueel modern bewijsmateriaal is vooral belangrijk omdat het restafzettingen en mogelijke prioriteitsgebieden zichtbaar maakt.

Het leefgebied bevindt zich meestal op zand- of modderige bodems op de plank en de bovenste continentale helling. Het dieptebereik van ongeveer 30 tot 500 m opgeslagen in het soortprofiel past bij dit profiel op grondniveau, zelfs als de individuele vondsten in de Middellandse Zee aanzienlijk ondieper waren.

Net als andere engelhaaien Squatina aculeata geen hardnekkige jager op open water, maar een stille huidenrover. De studie erin Mariene biodiversiteit 2026 beschrijft een moderne vondst uit Oost-Sicilië en bevestigt de soort via morfologie en COI-DNA; de maaginhoud bestond daar uit beenvissen.

De jachtstrategie is nauw verbonden met de lichaamsstructuur: de haai ligt gecamoufleerd in het sediment, wacht op een prooi die dicht bij de bodem zwemt en maakt gebruik van korte, snelle vorderingen. In oudere catalogusgegevens worden kleine haaien en trevally als voedsel vermeld; moderne individuele bevindingen tonen voornamelijk bodemknuffelende vissen.

Reproductiegegevens blijven fragmentarisch. De NOAA vijfjarig overzicht 2025 classificeert de soort als levendbarend met dooierzakverzorging voor de embryo’s en bespreekt de wateren tussen Sicilië en Malta, evenals delen van de noordoostelijke Middellandse Zee als mogelijke voortplantings- of opfokgebieden, omdat daar jonge dieren of zwangere vrouwtjes zijn gemeld.

De IUCN Rode Lijst classificeert de zaagrug-engelhaai wereldwijd als met uitsterven bedreigd A. De belangrijkste factoren zijn de sterke historische achteruitgang, de zeldzaamheid van het huidige bewijsmateriaal en de aanhoudende druk van bodemvisserij in de habitats waar engelhaaien jagen en rusten.

Belangrijkste gevaren

• Bijvangst in bodemtrawls, kieuwnetten, beuglijnen en schakelnetten.
• Aanvoer of verder gebruik van gevangen dieren als voedsel, aas of commerciële goederen.
• Verwarring met andere engelhaaien, waardoor bewijs, controles en bescherming onduidelijk zijn.
• Verlies van leefgebied en verstoring van plat- en hellinghabitats als gevolg van intensief gebruik.
• Langzame voortplanting, wat betekent dat de resterende populaties zich zeer langzaam herstellen.

Iedere betrouwbare melding is daarom waardevol voor bescherming en monitoring. Bijzonder belangrijk zijn exacte locaties, vistuig, waterdiepte, vrijlating of landing en duidelijke fotografische documentatie.

Voor duikers is de zaagrug-engelhaai meer een zeldzame natuurbeschermingssoort dan een voorspelbaar ontmoetingsdier. De soort wordt in de Verenigde Staten als bedreigd beschouwd onder de Endangered Species Act; het profiel van de Amerikaanse Fish & Wildlife Service vermeldt het dienovereenkomstig als bedreigd, waar het ook wordt aangetroffen. Ontmoetingen moeten daarom rustig, kort en zonder aanraking zijn.

Een rustende engelhaai mag niet worden aangeraakt, blootgelegd of uit het sediment worden gedwongen voor foto’s. Goed observeren betekent afstand houden, geen ontsnappingsreactie forceren en bij accidentele waarnemingen de datum, locatie, diepte en foto’s doorgeven aan plaatselijke beschermings- of onderzoeksbureaus.

De soort wordt niet als agressief tegenover mensen beschouwd. Het risico ontstaat vrijwel altijd andersom: door vistuig, verstoring van de zeebodem en de geringe omvang van de bevolking. Iedereen die een __SOORT__ tegenkomt, ziet waarschijnlijk een dier uit een van de meest bedreigde haaiencomplexen in Europa en West-Afrika.