Een uiterst zeldzame zaagrug-engelhaai (Squatina aculeata) kwam per ongeluk in een schakelnet terecht. De ontdekking is triest, maar wetenschappelijk waardevol: een nieuwe Open access onderzoek in Mariene biodiversiteit combineert morfologie, DNA-analyse, maaginhoud en wervelligamenten om meer te leren over een van de zeldzaamste haaiensoorten in de Middellandse Zee.
Het dier was een vrouwtje van 144,7 centimeter lang en woog ongeveer 25 kilogram. Hij werd in april 2023 gevonden bij Avola, aan de oostkust van Sicilië, tijdens een commerciële visserij op inktvis op een diepte van ongeveer 16 meter op een zandbodem. Tegen de tijd dat het net werd binnengehaald, was de haai al dood.
Juist omdat de soort zo zelden wordt waargenomen, telt elke betrouwbare dataset. De onderzoekers konden het dier niet alleen extern identificeren, maar ook de soortclassificatie genetisch bevestigen. Dit is belangrijk omdat engelhaaien in de Middellandse Zee met elkaar verward kunnen worden en verkeerde identificatie de natuurbehoudsprogramma’s direct verzwakt.
Eén enkele haai, veel gegevens
De studie evalueerde de vondst op een ongewoon brede manier. In het laboratorium zijn 72 morfologische metingen verricht, het weefsel is gebruikt voor COI-DNA-analyse, de maaginhoud is onderzocht en de wervellichamen zijn dun geslepen om groeibanden zichtbaar te maken. Daarnaast zijn oudere vondstrapporten uit het centrale en oostelijke Middellandse Zeegebied samengebracht.
De genetische analyse bevestigde de morfologische bepaling: de onderzochte sequentie kwam overeen Squatina aculeata. Ook de uiterlijke kenmerken kwamen overeen met de __SOORTS__, waaronder doornen op de rug, zwaar omzoomde neusflappen en het ontbreken van opvallende oogvlekken op het lichaam.
De reproductieve toestand is bijzonder opwindend. Volgens de auteurs bevond het vrouwtje zich in een postreproductief stadium. Het dier had zich dus blijkbaar recentelijk voortgeplant of bevond zich in een herstelfase na de voortplanting. Op zichzelf bewijst dit geen kwekerij, maar het sluit aan bij ander bewijsmateriaal uit de regio.
Waarom de kinderkamervraag zo belangrijk is
Een zeegebied wordt niet als kraam- of broedgebied beschouwd alleen omdat daar een jong dier voorkomt. Cruciaal is een terugkerend patroon: drachtige vrouwtjes, pasgeborenen of jonge dieren moeten daar vaker of gedurende langere tijd worden geobserveerd dan elders. Dit is precies waar de vondst uit Sicilië interessant wordt.
De studie wijst op verschillende stukjes van de puzzel uit het centrale Middellandse Zeegebied: een zwangere vrouwelijke zaagrug-engelhaai ten zuidoosten van Lampedusa, zeer kleine dieren, juvenielen en grotere geslachtsrijpe individuen uit de regio tussen Zuid-Sicilië, Malta, de Noord-Afrikaanse kust en de Egeïsche Zee. Samen zorgt dit niet voor een voltooid beschermd gebied op de kaart, maar wel voor een duidelijk zoekbeeld.
De auteurs formuleren het daarom voorzichtig: het centrale en oostelijke Middellandse Zeegebied kunnen bijzonder belangrijk zijn voor bepaalde levensfasen van de __SOORT__. Voor een soort die zo zeldzaam is, kan deze voorzichtigheid van cruciaal belang zijn. Bescherming moet niet pas beginnen als alle gegevens perfect zijn.
Wat de maag en de wervels onthullen
Het dieet gaf ook aanwijzingen over het leven van dit dier. De maag was meer dan halfvol. De onderzoekers vonden acht prooiresten, allemaal van beenvissen; Een prooivis werd geïdentificeerd als een tweebandige brasem (Diplodus vulgaris) kan worden geïdentificeerd. Dit past bij de ondiepe vislocatie op zandbodem.
De onderzoekers interpreteren de wervelligamenten nog zorgvuldiger. Ze telden 28 transparante banden in de onderzochte wervellichamen en identificeerden een moedervlek waaruit een geschatte geboortelengte van ongeveer 21,8 centimeter kan worden afgeleid. Dit is geen betrouwbare leeftijdswaarde omdat nog niet is gevalideerd hoe regelmatig dergelijke banden bij engelhaaien ontstaan.
Maar juist daarin ligt de waarde van het werk: het levert geen eenvoudig getal op, maar laat zien welke methoden in de toekomst bij dit soort onderzoek kunnen helpen. Voor veel haaien en roggen in de Middellandse Zee ontbreken gevalideerde groeigegevens. Zonder hen blijven populatiemodellen, hersteltijden en natuurbehoudsprioriteiten onduidelijk.
Een soort die op het punt staat te verdwijnen
De zaagrug-engelhaai is een van de meest bedreigde haaiensoorten in de Middellandse Zee. Engelhaaien leven dicht bij de bodem, rusten op zandige of modderige oppervlakken en raken daarom gemakkelijk verstrikt in bodemtrawls, kieuwnetten, beuglijnen of schakelnetten. Dezelfde vistuigen zijn actief in veel delen van hun historische verspreidingsgebied.
De studie herinnert eraan dat de vangst en handel in de drie soorten engelhaaien uit de Middellandse Zee sinds 2012 verboden zijn na aanbevelingen van de Algemene Visserijcommissie voor de Middellandse Zee, en dat de soorten zijn opgenomen in natuurbeschermingsovereenkomsten. Dus op papier is de bescherming er. In de praktijk blijven bijvangst, verkeerde identificatie en ontbrekende gegevens de belangrijkste zwakke punten.
- Bijvangst blijft de belangrijkste directe bedreiging.
- Vissers en waarnemers hebben veilige identificatiemiddelen en vrijlatingsprotocollen nodig.
- Mogelijke groeigebieden moeten specifiek worden gemonitord.
- Vondsten moeten worden gedocumenteerd met locatie, diepte, vistuig, foto en toestand van het dier.
- Er moeten beschermende maatregelen in werking treden waar engelhaaien daadwerkelijk nog voorkomen.
Waarom de ontdekking bij Avola telt
Een dode haai is geen goed nieuws. Maar voor een soort die in de Middellandse Zee bijna onzichtbaar is geworden, kan zelfs tragische bijvangst cruciale aanwijzingen opleveren. De ontdekking bij Avola laat zien dat zaagrug-engelhaaien nog steeds in de regio voorkomen, dat volwassen vrouwtjes daar verschijnen en dat moderne methoden nuttig kunnen worden gecombineerd, zelfs bij zeldzame individuele gebeurtenissen.
Voor duikers is het verhaal een stille herinnering aan hoeveel verborgen leven er op de oceaanbodem bestaat. Engelhaaien zijn geen spectaculaire blauwwatersilhouetten. Ze liggen plat in het zand, perfect gecamoufleerd, en verdwijnen uit de statistieken als niemand goed kijkt.
De belangrijkste boodschap van het onderzoek is dan ook niet dat Sicilië nu definitief een kraamkamer van zaagrug-engelhaai is. De boodschap is voorzichtiger en misschien wel belangrijker: het centrale Middellandse Zeegebied verdient aanzienlijk meer aandacht, omdat daar verschillende aanwijzingen over kritieke levensfasen van deze bedreigde soort samenkomen.
