Walvishaaien zijn de grootste vissen op aarde en ernstig bedreigd. Een nieuw onderzoek in het Bird’s Head Seascape voor West-Papoea toont aan: 62 % van de daar geregistreerde dieren draagt verwondingen, voornamelijk door de mens veroorzaakt. Vooral botsingen met bagans (traditionele hefnet-platforms) en boten komen vaak voor, terwijl de groeiende walvishaai-toerisme extra risico’s met zich meebrengt. Het goede nieuws: met eenvoudige aanpassingen aan vistuigen en bootuitrusting kan veel schade worden voorkomen.
Wat de onderzoekers ontdekten
Tussen 2010 en 2023 documenteerde een internationaal team walvishaaien in Cenderawasih Bay, Kaimana (inclusief Triton Bay), Raja Ampat en Fakfak, een netwerk van 26 mariene beschermde gebieden. Via foto-ID (unieke stippenpatronen) werden 268 individuen geïdentificeerd. 98 % van de waarnemingen vond plaats in Cenderawasih Bay en Kaimana. Meer dan de helft (52,6 %) werd opnieuw waargenomen, een jong mannetje zelfs 34 keer in drie jaar. Ongeveer 90 % van de dieren was mannelijk, meestal juveniele walvishaaien van vier tot vijf meter lang.
Van 206 gedocumenteerde dieren met verwondingen of littekens kon 80,6 % aan de mens worden toegeschreven, 58,3 % vertoonde ook sporen van natuurlijke oorzaken (meervoudige toeschrijvingen mogelijk). Ernstige verwondingen zoals diepe snijwonden, amputaties of stompe trauma’s door menselijke invloed kwamen bij 17,7 % voor. Vaker waren niet-levensbedreigende schaafwonden, bijvoorbeeld door wrijving aan netranden, uitliggers of scheepsrompen, wanneer walvishaaien bij bagans voedselvissen opzuigen.
„Littekens en verwondingen zijn meestal het gevolg van botsingen met bagans en toeristenboten,“ zegt onderzoeksleider Dr. Edy Setyawan (Elasmobranch Institute Indonesia). „Natuurlijke oorzaken spelen een veel kleinere rol.“
Divers freed whale shark from tangled rope! The scars on it were deep 😥!
by inTheDepthsBelow
Waarom zoveel jonge mannetjes – en waar zijn de vrouwtjes?
De waarnemingen concentreerden zich vrijwel uitsluitend in de buurt van bagans, waar walvishaaien aasvissen zoals ansjovis, haring of sprot eten, horizontaal glijdend of in verticale „kop-op“-positie. Volwassen dieren, vooral vrouwtjes, houden zich volgens satellietgegevens vaker op boven diepzeestructuren zoals canyons en seamounts en gebruiken de open oceaan, terwijl juveniele mannetjes kustnabije, planktonrijke gebieden prefereren.
„Volwassen walvishaaien – vooral vrouwtjes – gebruiken vaak de diepzee en volgen ander voedsel zoals krill en scholenvissen,“ legt medeauteur Mochamad Iqbal Herwata Putra (Konservasi Indonesia) uit.
Eenvoudige oplossingen met grote impact
Aangezien de meeste ontmoetingen bij bagans plaatsvinden en het toerisme groeit, verwachten de onderzoekers zonder tegenmaatregelen meer verwondingen. Voorgesteld worden kleine, direct uitvoerbare ingrepen: scherpe randen aan uitliggers en netframes verwijderen, netten en platforms onschadelijk maken en duidelijke regels voor toeristenboten in beschermde gebieden. Dat zou littekenvorming aanzienlijk verminderen en de walvishaai tegelijkertijd als langetermijnbron voor gemeenschappen en autoriteiten veiligstellen.
„Met lichte aanpassingen aan bagans – zoals het verwijderen van scherpe randen – kunnen we het aantal littekens aanzienlijk verminderen,“ zegt Dr. Mark Erdmann (Re:wild).
Aangezien walvishaaien laat geslachtsrijp worden (tot 30 jaar), herstellen populaties zich slechts langzaam. Des te belangrijker zijn preventieve maatregelen tegen vermijdbare verwondingen en een toerisme dat de „zachte reuzen“ beschermt in plaats van in gevaar brengt.
