Elk jaar verzamelen zwartpunthaaien zich in de baai van Piraquara de Fora in het zuidoosten van Brazilië. Daaronder zijn drachtige vrouwtjes. Een recente reportage van AP News laat zien hoe deze waarnemingen een beschermingsproject in de baai van Ilha Grande vooruithelpen en de houding van een lokale vissersgemeenschap veranderen.
De focus ligt op de zwartpunthaai Carcharhinus limbatus. Het project “Tubarões da Baía da Ilha Grande” onderzoekt de dieren met behulp van drones en onderwatercamera’s met aas. De opnames zijn bedoeld om betrouwbare gegevens te produceren over het aantal, de verblijfplaats en het seizoensgebruik van de baai.
Tot 113 haaien in een ondiepe baai
De beoordeling van Important Shark and Ray Areas bevestigt dat de groepen regelmatig en voorspelbaar verschijnen. Bij droneonderzoek tussen 2020 en 2024 werden van april tot half september groepen van vijf tot 113 zwartpunthaaien geteld. Het gemiddelde bedroeg 17,2 dieren.
Vier vrouwtjes kregen tussen augustus 2023 en juni 2024 een satellietzender. Een zender die langer gegevens doorgaf, liet zien dat een vrouwtje drie maanden in de baai van Ilha Grande bleef voordat het naar de open Atlantische Oceaan trok. Deze gegevens zetten spectaculaire luchtbeelden om in een ruimtelijk beeld van het werkelijke habitatgebruik.
De deskundigenbeoordeling documenteert ook twee drachtige zwartpunthaaien uit 2020 en 2024. AP rapporteert over tientallen dieren en talrijke drachtige vrouwtjes uit lopende projectwerkzaamheden. Samen met het seizoensgebonden terugkeer suggereert dit dat de baai een bijzondere rol speelt bij de voortplanting.
Kraamkamer, maar met wetenschappelijke voorbehouden
De term kraamkamer lijkt daarom passend en wordt ook in de huidige berichtgeving gebruikt. Wetenschappelijk is de functie van de groep echter nog niet definitief vastgesteld. De ISRA-beoordeling classificeert Piraquara de Fora momenteel als een gebied met een regelmatig voorkomende aggregatie waarvan de functie nog onbepaald is.
Dit is niet in tegenspraak met het belang van de plaats. Regelmatige groepen, drachtige vrouwtjes en de nabijheid van de bekende broedperiode zijn sterke aanwijzingen. Het is echter nog steeds onduidelijk of de haaien voornamelijk naar de baai komen om te paren, voordat ze gaan bevallen, om voedsel te zoeken of om verschillende redenen tegelijk. Alleen verdere monitoring kan deze functies duidelijk scheiden.
Warm water is waarschijnlijk niet de enige verklaring
Piraquara de Fora bevindt zich vlakbij de koelwateruitlaat van de kerncentrale van Angra. Volgens ISRA kan de ontlading de oppervlaktetemperatuur in een deel van de baai met ongeveer drie graden verhogen. Warmer water zou fysiologische voordelen voor de haaien kunnen hebben en zo hun locatiekeuze op kleine schaal kunnen beïnvloeden.
Dit kan de aggregatie echter niet volledig verklaren. Vissers meldden seizoensgebonden haaiengroepen al vóór de kerncentrale. Daarnaast werden tijdens dronevluchten ruim 50 dieren geteld buiten de directe invloedszone van het warme water. Ook de beschermde ligging, een rijk voedselaanbod en de voortplantingscyclus kunnen een rol spelen.
Van voedsel tot natuurlijk erfgoed
Voor het project is onderzoek slechts een deel van het werk. In de omliggende gemeenschappen praten betrokkenen met vissers en families over het ecologische belang van haaien. Volgens het AP-rapport werden de dieren ter plaatse gevangen en opgegeten. Tegenwoordig groeit het besef dat hun regelmatige terugkeer een natuurlijk fenomeen is dat de moeite waard is om te behouden.
Ook de Braziliaanse aanduiding ‘cação’ speelt een rol. Onder deze verzamelnaam wordt haaienvlees verkocht, zonder dat consumenten altijd weten om welke soort het gaat. Gerichte haaienvisserij is in Brazilië verboden. Niet-beschermde soorten mogen als bijvangst worden aangeland, terwijl bedreigde en speciaal beschermde dieren moeten worden vrijgelaten. Betrouwbare soortherkenning is daarom cruciaal voor handhaving en bescherming.
Het project wil ook milieueducatie op scholen opzetten. De boodschap is pragmatisch: haaien behoren tot het natuurlijke erfgoed van de regio en uit de baai zijn geen incidenten met haaien met mensen bekend. Naast zwartpunthaaien richt het werk zich op ernstig bedreigde zandtijgerhaaien en hamerhaaien.
Ecotoerisme als kans – wanneer bescherming voorop staat
Op lange termijn kunnen waarnemingen vanaf de kust, vanuit boten of onder water extra inkomsten opleveren voor afgelegen gemeenschappen. Dat lokale voordeel kan de bescherming duurzamer maken: mensen die blijvend verdienen aan levende haaien hebben een andere prikkel dan een eenmalige vangst biedt.
Zo’n initiatief zou zorgvuldig moeten worden ontwikkeld. Drachtige dieren en mogelijke voortplantingsgebieden zijn bijzonder gevoelig voor verstoring. Kleine groepen, duidelijke afstanden, gecontroleerd bootverkeer en regels tegen lokken met voer of achtervolging zouden belangrijker zijn dan zo veel mogelijk ontmoetingen. Monitoring moet bepalen wanneer en waar toerisme verantwoord is.
Waarom de baai er nu toe doet
Haaien groeien en reproduceren relatief langzaam. Wanneer volwassen vrouwtjes regelmatig dezelfde kleine kustbaai gebruiken, kan het verlies of de verstoring van die locatie een populatie jarenlang beïnvloeden. Omgekeerd kan de bescherming daar bijzonder concreet worden georganiseerd: met ruimtelijke regels, visserijdialoog, controle en monitoring die veranderingen vroegtijdig signaleren.
Piraquara de Fora is daarom een prioriteit voor bescherming, zelfs vóór de definitieve wetenschappelijke classificatie. De cruciale ontdekking is niet alleen dat er veel haaien zijn. Het is de combinatie van terugkerende groepen, drachtige vrouwtjes en een gemeenschap die de waarde van dieren op een nieuwe manier begint te zien.
