Voor veel duikers worden de Canarische Eilanden beschouwd als een Atlantisch gebied met een verrassend gevarieerde grote vis- en roggenfauna. Maar juist deze diversiteit is tot nu toe slechts onvolledig beschermd. Canarian Weekly rapporteert over de oproep van onderzoekers om aanzienlijk meer wettelijke bescherming te bieden aan haaien en roggen op de Canarische Eilanden.
De essentie van de waarschuwing is simpel: 78 soorten haaien en roggen komen voor in de wateren van de Canarische Eilanden, maar slechts zes zijn momenteel opgenomen in de regionale beschermingslijst. Tegelijkertijd wordt ongeveer 45 procent van deze soorten als bedreigd beschouwd. Vanuit het perspectief van de mariene beschermingsorganisatie Latitud Azul bestaat er een grote kloof tussen biologisch risico en wettelijke bescherming.
Waarom gegevens belangrijker zijn dan bescherming
Een centraal probleem is niet een gebrek aan belangstelling, maar een gebrek aan wetenschappelijke basis. Volgens de Spaanse en Canarische wetgeving kunnen soorten alleen op officiële beschermingslijsten worden geplaatst als er voldoende betrouwbare gegevens zijn. Dit is precies wat ontbreekt bij veel haaien, roggen en hersenschimmen op de archipel.
Daarom heeft Latitud Azul het project Conservation Strategies for Sharks and Rays in the Canary Islands gelanceerd, ondersteund door het Europese BestLife2030-programma. Het doel is om gegevens te verzamelen, risico’s te beoordelen, kennislacunes zichtbaar te maken en vervolgens een beschermingsstrategie te ontwikkelen die autoriteiten, wetenschap en oceaangebruikers samenbrengt.
78 soorten in één oogopslag
Het project houdt rekening met alle 78 bekende soorten elasmobranchen van de Canarische Eilanden: 53 soorten haaien en 25 soorten roggen. Deze omvatten kustsoorten, diepere Atlantische bewoners, grote trekdieren en roggen die afhankelijk zijn van zand- en rotsachtige habitats. Veel van deze dieren worden nauwelijks opgemerkt door het publiek, maar raken verstrikt in de visserij, recreatief gebruik of habitatconflicten.
Latitud Azul noemt ook 20 procent van de soort als gegevensarm. Dit is vooral gevoelig voor bescherming: als het niet duidelijk is hoe algemeen een soort voorkomt, welke habitats hij gebruikt of welke risico’s er zijn op vangst, is het moeilijk om een aanvraag voor bescherming te rechtvaardigen. Het gebrek aan gegevens zelf wordt een risico.
Van bewijs tot beschermingslijst
Maite Asensio, zeewetenschapper en mede-oprichter van Latitud Azul, beschrijft het startpunt van het project als heel concreet. De organisatie kwam aanbiedingen tegen die reclame maakten voor het vissen op haaien en roggen op de Canarische Eilanden. Uit de audit bleek dat veel getroffen soorten geen of onvoldoende wettelijke bescherming genoten.
Dit resulteerde in een bredere aanpak: eerst worden bestaande gegevens verzameld en hiaten geïdentificeerd, waarna een kwetsbaarheidskaart en een technische strategie worden opgesteld. In de laatste fase zullen voorstellen voor aanvullende vermeldingen in regionale en nationale beschermingscatalogi worden gecoördineerd met milieuorganisaties, wetenschap, autoriteiten en mariene belanghebbenden.
Engelhaai als voorbeeld
De engelhaai is het bekendste voorbeeld van hoe onderzoek natuurbehoud mogelijk kan maken. De Canarische Eilanden zijn van toepassing Squatina squatina als een van de laatste sterke terugtrekkingsgebieden. Juist omdat deze soort intensief bestudeerd is, is de behoefte aan bescherming politiek en technisch veel zichtbaarder dan bij veel roggen of minder bekende haaiensoorten.
Asensio verwijst ook naar roggensoorten zoals de stierrog. Als daar een vergelijkbare hoeveelheid wetenschappelijk werk zou zijn gedaan, denken ze dat sommige van deze soorten al op dezelfde manier zouden kunnen worden beschermd. Dit laat zien hoe nauw onderzoek, publieke aandacht en juridische consequenties met elkaar verbonden zijn.
De visserij blijft de grootste druk
Het rapport noemt menselijke activiteit als de grootste bedreiging. Deze omvatten gerichte of illegale visserij, bijvangst, kustontwikkeling, verlies van leefgebied, vervuiling, lozingen van afvalwater en toenemend gebruik van de mariene ruimte. Gebieden die bijzonder intensief worden gebruikt voor toerisme staan onder druk.
Ook het scheepvaartverkeer wordt als risico genoemd. Het publieke debat concentreert zich vaak op aanvaringen met walvissen en dolfijnen, maar ook andere zeedieren kunnen last krijgen van lawaai, verkeer, habitatfragmentatie en directe verstoring. Bovendien compenseren haaien en roggen de verliezen vaak slechts zeer langzaam als gevolg van de trage voortplanting.
Klimaatverandering bereikt de kwekerijen
Klimaatverandering maakt de situatie nog erger. Stijgende watertemperaturen zijn al in verband gebracht met veranderingen in de voortplanting van de ernstig bedreigde engelhaai in de wateren van de Canarische Eilanden. Het gaat hierbij niet alleen om individuele dieren, maar om de leefgebieden waarin jonge dieren ontstaan en groeien.
Dit is een serieuze boodschap, vooral voor kustgebieden die relevant zijn voor duiken. Een mooie zandbodem, de rand van een haven of een stedelijk kustgedeelte kunnen voor sommige soorten een belangrijk leefgebied of broedgebied zijn. Protection moet daarom verder kijken dan spectaculaire offshore-scènes.
Alleen beschermde gebieden zijn niet voldoende
De onderzoekers benadrukken dat soortenbeschermingslijsten slechts een deel van de oplossing zijn. Volgens het rapport geniet momenteel slechts ongeveer één procent van het mariene milieu van de Canarische Eilanden strikte bescherming. Het heeft weinig zin om individuele soorten op lijsten te zetten als belangrijke habitats vervuild blijven of de regels voor het water nauwelijks effectief zijn.
Latitud Azul heeft daarom ook bijgedragen aan twee internationaal erkende Important Shark and Ray Areas: El Pajar en Las Canteras, beide op Gran Canaria. ISRAs zijn geen wettelijk beschermde gebieden, maar markeren wel habitats die bijzonder belangrijk zijn voor haaien en roggen. Ze kunnen helpen de beschermingsplanning en beslissingen van instanties te focussen.
Waarom dit belangrijk is voor duikers
Voor duikers, snorkelaars en zeewaarnemers is het debat meer dan administratieve taal. Waarnemingen, foto’s en ontmoetingen kunnen aanwijzingen opleveren, maar zijn geen vervanging voor gecoördineerd onderzoek. Tegelijkertijd hebben de duik- en de toeristische sector een bijzondere verantwoordelijkheid omdat ze dieren zichtbaar maken en gebruiksconflicten kunnen verergeren of onschadelijk kunnen maken.
Latitud Azul is daarom ook afhankelijk van educatie. De organisatie heeft de afgelopen maanden alle acht eilanden bezocht om misvattingen over haaien te ontkrachten en te praten over de rol van haaien en roggen in het ecosysteem. Een documentairefilm is bedoeld om het wetenschappelijke werk en de stemmen van mariene natuurbeschermers publiekelijk toegankelijk te maken.
De volgende stap is van politieke aard
Wetenschappelijk werk kan de basis vormen, maar de beslissende stap ligt bij de autoriteiten. Het toevoegen van meer soorten aan regionale en nationale beschermingslijsten vereist politieke wil, duidelijke procedures en handhaving. Jarenlange bureaucratie kan te traag verlopen, vooral voor soorten waarvan de populaties toch al kwetsbaar zijn.
Voor Haitauchen is de les duidelijk: de Canarische Eilanden zijn niet alleen een aantrekkelijke reisbestemming, maar ook een belangrijk Atlantisch gebied voor haaien en roggen. Wanneer bijna de helft van de geregistreerde soorten wordt bedreigd en velen weinig wettelijke bescherming genieten, is bewondering onder water niet genoeg. Bescherming begint bij data, maar wordt pas effectief met regels, controles en respectvol gebruik.