In Lysekil aan de Zweedse westkust begint haaienbescherming soms met een onopvallend eikapsel. Daaruit komt in het aquarium van Havets Hus een jonge kleine kathai, die enkele jaren groeit, wordt gewogen, gemeten, gemerkt en daarna het Gullmarsfjord in zwemt.
Op 23 juni 2026 zet Havets Hus volgens WWF acht jonge kleine kathaaien uit. De dieren maken deel uit van een langlopend programma dat niet draait om drama, maar om opkweek, terugmeldingen, telemetrie en publieke zee-educatie. Juist daarom is het verhaal sterker dan het op het eerste gezicht lijkt.
De projectpagina van Havets Hus beschrijft de weg van ei tot uitzetting: de haaien worden in het aquarium geboren, krijgen eerst fijngehakte garnalen en later mosselen, vis, garnalen en kleine stukjes inktvis. Als ze groot genoeg zijn, gaan ze naar de pier voor het aquarium.
Een kleine haai met grote educatieve waarde
De kleine kathai (Scyliorhinus canicula) heet in Zweden småfläckig rödhaj. Het is geen spectaculaire oceaanhaai, maar een bodemgebonden kustsoort die eikapsels legt en ongevaarlijk is voor mensen. Voor natuureducatie is dat een voordeel: bezoekers zien een inheemse haai die niet ver weg in de tropen leeft, maar voor de eigen kust.
Havets Hus kan zo laten zien dat haaienbescherming in Europa niet alleen bestaat uit verbodslijsten en internationale conferenties. Ze begint ook waar kinderen een haaienei in een aquarium zien, een merk aan een dier herkennen en later begrijpen waarom een teruggevangen haai weer de zee in moet.
In Zweden wordt de soort inmiddels als levensvatbaar beschouwd, maar ze blijft daar beschermd. Dat verschil is belangrijk: een positieve trend betekent niet dat de druk verdwenen is. Kleine kusthaaien blijven gevoelig voor bijvangst, visserijdruk en veranderingen in hun leefgebieden.
Meten, merken, terugvinden
Voor de uitzetting worden de jonge kathaaien gewogen en gemeten. Ze krijgen ook een klein groen merkje met een nummer. Als een visser later zo’n haai vangt, kan Havets Hus via nummer, lengte en vindplaats leren waar het dier heen is getrokken. Daarna moet de haai terug naar zee.
Die eenvoudige terugmeldingen zijn verrassend waardevol. Sinds 2003 heeft Havets Hus naar eigen zeggen ongeveer 200 gemerkte, in het aquarium geboren kathaaien uitgezet; WWF noemt met de Hajsläpp van dit jaar een totaal van 208 haaien en 13 roggen. Meer dan 20 haaien zijn later opnieuw gemeld.
De vondsten tonen dat de dieren niet simpelweg op de uitzetplek blijven. Ze bewegen langs de Bohus-kust, in het Gullmarsfjord en tot in Noorwegen. Een bijzonder duidelijke terugmelding kwam uit Vestfold: een gemerkte haai die in 2005 was uitgezet, werd in 2015 dood gevonden aan de Noorse kust. Omdat hij bij uitzetting al vier jaar oud was, was duidelijk dat hij minstens 14 jaar had geleefd.
Telemetrie laat meer beweging zien dan verwacht
Naast de zichtbare kunststofmerken werkt Havets Hus met WWF en onderzoekers van de Zweedse universiteit voor landbouwwetenschappen met akoestische telemetrie. Eerder uitgezette haaien droegen zenders waarvan de signalen werden opgevangen door ontvangers in het Gullmarsfjord en langs de westkust.
De gegevens worden nog geanalyseerd, maar WWF noemt al twee belangrijke aanwijzingen: de haaien verlaten het uitzetgebied sneller dan verwacht, soms binnen enkele weken, en ze zwemmen in totaal meer dan je bij een bodemgebonden soort zou vermoeden. Een ogenschijnlijk lokaal aquariumdier wordt zo een bouwsteen voor bewegings- en gedragsgegevens.
Dat is cruciaal voor bescherming. Alleen weten dat een soort ergens voorkomt, maakt brede bescherming mogelijk. Weten hoe jonge dieren na uitzetting ruimte gebruiken, wanneer ze wegtrekken en waar ze weer opduiken, kan beschermde gebieden, visserijregels en educatie preciezer maken.
Ook stekelroggen horen bij het verhaal
De kathai staat bij deze Hajsläpp centraal, maar is niet het enige dier in het programma. Havets Hus en WWF werken ook met stekelroggen, een soort die in Zweedse en Europese wateren veel sterker onder druk staat. Roggen groeien langzaam, worden laat geslachtsrijp en herstellen moeilijk wanneer populaties eenmaal zijn ingestort.
WWF beschouwt de stekelrog in Zweden momenteel als gevoelig en benadrukt dat hij daar beschermd is. Sinds 2021 heeft Havets Hus ook in het aquarium geboren stekelroggen uitgezet; in totaal zwemmen nu 13 gemerkte roggen in zee. Daarmee wordt de kathaiendag een breder verhaal over inheemse kraakbeenvissen, niet alleen over een enkele haaiensoort.
Waarom dit verhaal nu telt
Het positieve nieuws uit Lysekil staat tegen een ernstige achtergrond. WWF wijst op wereldwijde achteruitgang van haaien en roggen met meer dan 70 procent sinds 1970. In Zweedse zeeen staat bijna elke derde vissoort op de nieuwe Rode Lijst. Dat de kleine kathai het tegen die trend in beter doet, maakt hem niet banaal, maar leerzaam.
Het laat zien dat bescherming kan werken wanneer meerdere dingen samenkomen: vangstbeperkingen, herintroductie, onderzoek, publieke aandacht en mensen die een merkje melden in plaats van een dier mee te nemen. Haaienbescherming wordt concreet. Ze krijgt een nummer op een klein groen merk en een vindplaats op een kaart.
Tegelijk gebruikt Havets Hus de uitzettingen om over consumptiekeuzes te praten. Op de projectpagina staat het expliciet: eet geen haai. Haaienvlees en haaienproducten worden ook in Europa niet altijd duidelijk als haai verkocht. Wie vis koopt, moet daarom letten op herkomst, vangstmethode en geloofwaardige milieukeurmerken.
Van aquarium terug naar de kust
Voor een duikpubliek is dit verhaal extra mooi omdat het de schaal verschuift. Niet elke haai hoeft enorm te zijn om belangrijk te zijn. Niet elk beschermingsverhaal speelt zich af op een beroemd rif. Soms volstaan een kleine inheemse soort, een aquarium dat de opkweek goed uitlegt en enkele terugmeldingen langs een koude kust.
Wanneer de jonge kathaaien voor Lysekil onder het oppervlak verdwijnen, eindigt het verhaal dus niet bij de pier. Daar begint het pas. Misschien wordt een van hen over enkele jaren uit een krabbenkorf gemeld, misschien zwemt er een naar Noorwegen, misschien levert een zender meer gegevens. Elk spoor maakt de Zweedse westkust iets beter leesbaar.
Daarin ligt de kracht van het project: het verbindt dierenzorg, onderzoek, burgerwetenschap en een eenvoudige publieke boodschap. Een kleine kathai is geen symbooldier van de grote oceanen. Maar wanneer hij van ei tot zee wordt begeleid en later opnieuw kan worden gevonden, wordt hij een heel tastbaar voorbeeld van hoe Europese haaienbescherming kan werken.
