Familiebanden spelen ook een rol in het sociale leven van volwassen haaien. Dit blijkt uit een nieuwe studie in het vaktijdschrift Ecology and Evolution. Onderzoekers combineerden genetische gegevens met zes jaar observaties van stierhaaien op Shark Reef Marine Reserve bij Fiji.
De meeste onderzochte dieren waren niet nauw verwant aan elkaar. Niettemin verbleven individuele stierhaaien iets vaker bij familieleden en hadden ze vaker directe sociale interacties met hen dan met niet-verwante soortgenoten. Het team noemt deze kleine maar meetbare verwantschapsinvloed ‘Kinfluence’, een combinatie van de Engelse termen voor verwantschap en invloed.
Het resultaat betekent niet dat volwassen stierhaaien in stabiele familiegroepen leven. Het laat eerder zien dat verwantschap, samen met andere kenmerken, de keuze van sociale partners beïnvloedt. Dit onderscheid is juist belangrijk omdat het effect subtiel is en de meeste dieren op het rif geen nauwe verwanten waren.
Hoe sociaal leven bij haaien wordt gemeten
De onderzoekers maakten onderscheid tussen twee niveaus van sociaal gedrag. Er werd een verband overwogen toen twee haaien binnen ongeveer een lichaamslengte van elkaar kwamen. Bovendien registreerden ze directionele interacties: parallel zwemmen, een opstelling waarbij het ene dier het andere volgt en zich actief vastklampt aan een haai om er synchroon mee te zwemmen.
Genetische analyses lieten vervolgens zien welke dieren aan elkaar verwant waren. Familierelaties droegen bij aan beide vormen van sociaal gedrag. Het patroon was vooral duidelijk bij paren mannelijke stierhaaien. De studie beschrijft niet alleen de ruimtelijke nabijheid, maar verbindt ook waargenomen ontmoetingen met de werkelijke relaties van de dieren.
een eerder gedragsonderzoek door hetzelfde team had al aangetoond dat stierhaaien hun gezelschap niet willekeurig kiezen. Geslacht, leeftijd en grootte beïnvloedden welke dieren samen tijd doorbrachten. De nieuwe bevinding vult dit beeld aan: verwantschap speelt ook een rol, maar was zwakker dan de eerder beschreven factoren.
Waarom verwantschap een voordeel kan zijn
Vanuit evolutionair perspectief kan het bevoordelen van familieleden voordelig zijn. Wanneer verwante dieren elkaar helpen of samen risico’s verkleinen, profiteren de genen die zij delen er indirect ook van. Het huidige onderzoek toont dergelijke voordelen echter niet direct aan. Ten eerste laat het zien dat verwantschap verband houdt met de structuur van het sociale netwerk.
Hoe de haaien hun familieleden herkennen is nog steeds een open vraag. Natasha D. Marosi van de University of Exeter en de Fiji Shark Lab vermoedt dat meerdere mechanismen samenwerken. Jonge stierhaaien brengen hun eerste jaren door in rivieren, estuaria en ondiepe kustgebieden. Daar kunnen volle en halve broers en zussen of neven en nichten samen opgroeien en elkaar later als volwassenen herkennen. Welke signalen zij hiervoor gebruiken, maakte het onderzoek niet duidelijk.
Hoge jeugdsterfte maakt familiecontact zeldzaam
Nauwe familierelaties tussen volwassen stierhaaien zijn moeilijk te bewijzen omdat slechts een deel van een gezin volwassen wordt. Volgens de onderzoekers is de sterfte onder jonge stierhaaien hoog in rivier- en kusthabitats; illegale visserij draagt hier in belangrijke mate aan bij. Dienovereenkomstig kunnen maar weinig verwante dieren elkaar jaren later weer op het rif ontmoeten.
Dit roept een voorzichtige vraag op over het behoud: als familieleden het sociale netwerk helpen vormgeven, zou het verlies van veel jonge dieren niet alleen later het aantal volwassen haaien kunnen verminderen, maar ook mogelijke familierelaties kunnen uitdunnen. Of en welke gevolgen dit heeft voor samenwerking, ruimtegebruik of reproductie is in dit werk niet onderzocht.
Eerdere genetische studies uit Fiji laten ook zien dat rivieren, estuaria en riffen als een samenhangend systeem moeten worden beschouwd. Vrouwtjes keren blijkbaar herhaaldelijk terug naar specifieke broedgebieden, en individuele ouderparen kunnen gedurende meerdere jaren nakomelingen krijgen. Bescherming voor slechts één deel van deze levenscyclus is dus niet voldoende.
Een complex netwerk in plaats van solitaire roofdieren
Grote haaien worden nog steeds vaak als solitaire dieren beschouwd. Langetermijnobservaties bij Fiji schetsen een ander beeld: stierhaaien maken onderscheid tussen mogelijke sociale partners, vormen een dynamisch netwerk en reageren tegelijkertijd op verschillende kenmerken. Verwantschap is een onderdeel van dit systeem, maar niet de enige factor die het vormgeeft.
Voor duikers is de Shark Reef Marine Reserve vooral bekend als de plek waar regelmatig stierhaaien worden gezien. De studie maakt duidelijk dat een rifassemblage geen willekeurige groep van onderling verwisselbare dieren is. Achter de ontmoetingen schuilen individuele relaties, ervaringen en in sommige gevallen zelfs familiebanden.
Het onderzoek werd ondersteund door de Hai Stiftung Shark Foundation, de Rufford Foundation, de Waitt Foundation en de Fiji Shark Lab. De combinatie van langetermijnobservatie en genetica was cruciaal voor de nieuwe bevinding: alleen samen laten beide datasets zien wie met wie zwemt – en wie verwant is aan wie.
Uitgelichte afbeelding: amanderson2, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons. Bijgesneden tot 2:1-formaat.
