Een jong dat vandaag in de koude Noord-Atlantische Oceaan wordt geboren, zou pas in de jaren 2170 geslachtsrijp worden. Met deze vergelijking maakt een recent artikel van SpaceDaily de uitzonderlijk trage levensgeschiedenis van de Groenlandse haai duidelijk. De berekening berust niet op 150 jaar rechtstreekse observatie van een jong dier, maar op een extrapolatie van schattingen van leeftijd en grootte.
Er zit een belangrijke wetenschappelijke verklaring achter dit indrukwekkende gedachte-experiment: Groenlandse haaien leven waarschijnlijk enkele eeuwen en vrouwtjes bereiken pas reproductieve volwassenheid op een leeftijd die langer is dan de menselijke levensduur. Deze tijdsdimensie is cruciaal, vooral voor de bescherming van de soort.
Leeftijd bepalen zonder groeiringen
Voor het in 2016 in Science gepubliceerde onderzoek onderzocht een internationaal team de ooglenzen van 28 vrouwelijke Groenlandse haaien. De dieren waren 81 tot 502 centimeter lang en kwamen uit wetenschappelijke onderzoeken voor de kust van Groenland in de jaren 2010 tot 2013. Het was dus geen reeks waarnemingen die eeuwenlang besloeg, maar eerder een reconstructie van de leeftijd.
Bij veel haaien kunnen groeizones in verkalkte structuren worden geëvalueerd. Dit werkt niet betrouwbaar bij de Groenlandse haai. De onderzoekers gebruikten daarom eiwitten in de binnenste kern van de ooglens. Dit weefsel wordt vóór de geboorte aangemaakt en later niet meer vervangen, waardoor een chemisch signaal uit de vroege levensfase behouden blijft.
De beslissende factor was de bompulsdatering met de radiokoolstofisotoop koolstof-14 (14C). Bovengrondse kernwapenproeven verhoogden het aandeel daarvan vanaf het midden van de jaren vijftig aanzienlijk. Deze bompuls bereikte ook de voedselketens in de zee. Bij jongere haaien dient het als tijdmarkering; voor dieren van daarvoor moet de leeftijd worden ingeperkt met behulp van ijkcurves en waarschijnlijkheidsmodellen.
Minstens 272 jaar, geen gemiddelde levensduur
Uit het onderzoek bleek een levensduur van minimaal 272 jaar. Dit getal wordt in de volksmond soms de gemiddelde levensverwachting genoemd. Dat is te breed: 272 jaar markeert de ondergrens van de leeftijdsschatting voor het grootste bestudeerde dier en niet een gemeten populatiegemiddelde.
Het 502 centimeter lange vrouwtje werd geschat op 392 ± 120 jaar oud. Het grote bereik is geen irrelevant detail, maar onderdeel van het resultaat: bij dieren die lang vóór de start van kernwapenproeven zijn geboren en dus vóór het 14C-signaal dat kan worden gebruikt voor bompulsdatering, kan het exacte geboortejaar niet worden vastgesteld. Wat vooral zeker is, is de schaal van eeuwen.
Ook het vaak genoemde groeitempo van ongeveer één centimeter per jaar is een benadering. Het Science-werk verwijst naar oudere merk- en terugvangstgegevens met een maximum van ongeveer één centimeter toename per jaar. In het onderzoek uit 2016 werd niet elk dier jaarlijks gemeten.
Pas boven vier meter geslachtsrijp
Uit eerdere vangsten was bekend dat vrouwelijke Groenlandse haaien pas als geslachtsrijp worden beschouwd als hun lichaam ongeveer vier meter lang is. Toen het team zijn relatie tussen leeftijd en grootte op deze drempel toepaste, kwam het uit op een leeftijd van minimaal 156 ± 22 jaar. Dit resulteert in de scherpe maar begrijpelijke berekening: een vrouwtje geboren in 2026 kan pas in de 22e eeuw nakomelingen krijgen.
De berekening voorspelt niet wanneer een bepaald dier daadwerkelijk voor het eerst drachtig zal worden. Paring, draagtijd, geboortegebieden en natuurlijke sterfte blijven slechts onvolledig onderzocht. Het laat echter zien hoe lang een vrouwtje moet overleven voordat ze zelfs maar kan bijdragen aan de volgende generatie.
Waarom onzekerheid bescherming niet minder urgent maakt
Groenlandse haaien eindigen als bijvangst in de arctische en subarctische bodemvisserij. Als een volwassen vrouwtje sterft, kan ze niet binnen een paar jaar vervangen worden door een nieuw dier. Zelfs bij de lagere leeftijdsschatting vindt de vernieuwing van de reproductieve populatie plaats op een tijdschaal van generaties.
De auteurs van het onderzoek hebben daarom expliciet de noodzaak van een preventieve beschermingsaanpak afgeleid. Voorzichtige vrijlating van levende bijvangst, betrouwbare rapportagegegevens en het vermijden van onnodige sterfte zijn voor deze soort bijzonder belangrijk. Late geslachtsrijpheid zorgt er niet automatisch voor dat populaties kleiner worden, maar het maakt ze wel erg traag in hun reactie op extra verliezen.
Wat er van de krantenkop overblijft
Het pakkende idee van een haai die pas in de 22e eeuw nakomelingen krijgt, raakt de kern van biologische traagheid. De formulering blijft wetenschappelijk verantwoord als er drie beperkingen worden genoemd: het groeipercentage is een benadering, de volwassenheidsleeftijd is een op modellen gebaseerde schatting en de 272 jaar is geen gemiddelde waarde.
Ondanks deze onzekerheden is de Groenlandse haai een van de meest bijzondere gewervelde dieren in de Noordelijke IJszee. Onderzoek hoeft niet elk geboortejaar precies te kennen om een duidelijke conclusie te kunnen trekken: een dier dat meer dan een eeuw nodig heeft om zich voort te planten, kan vermijdbare verliezen maar zeer slecht verdragen.
