Blauwe haaien behoren tot de meest voorkomende pelagische haaien in de bijvangst van de beugvisserij. Voor de bevolking van de Middellandse Zee is deze schijnbare frequentie bedrieglijk: de soort wordt als ernstig bedreigd beschouwd en elk extra verlies zou relevant kunnen zijn voor een langzaam groeiende haaiensoort. Een nieuw onderzoek uit de zuidelijke Adriatische Zee levert nu belangrijke gegevens op over wat er gebeurt na de vrijlating.
Het werk Resilience in the line: insights on post-release survival from long-term monitoring and satellite tagging of blue sharks (Prionace glauca) in the Southern Adriatic Sea is binnen Biological Conservation gepubliceerd en toegewezen aan deel 321, artikel 111939. De DOI is 10.1016/j.biocon.2026.111939. De auteurs zijn Pierluigi Carbonara, Andrea Bellodi, Giulia Prato, Simone Niedermüller, Alessandro Buzzi, Cosmidano Neglia, Lola Toomey, Massimiliano Bottaro, Maria Cristina Follesa en Walter Zupa.
Vijf jaar vis- en taggegevens
De studie combineert verschillende gegevensbronnen van 2019 tot 2024: observaties aan boord, controles op landingsplaatsen, visserslogboeken en satelliettelemetrie. Dit betekent dat het verder gaat dan pure vangststatistieken. Er wordt niet alleen gevraagd hoe vaak blauwe haaien voorkomen in de zwaardvisbeugvisserij, maar ook welke dieren daadwerkelijk voortleven nadat ze zijn vrijgelaten.
In totaal waren 45 blauwe haaien uitgerust met pop-up-satelliettags. Deze zenders kunnen later tevoorschijn komen en gegevens verzenden, waardoor bewegingspatronen en taggedrag kunnen bepalen of een dier de vrijlating heeft overleefd. Dit is vooral waardevol voor de zuidelijke Adriatische Zee, waar daar weinig geïntegreerde gegevens over de bijvangst en de overleving na terugzetting beschikbaar zijn.
77 procent overleefde na vrijlating
Het centrale resultaat klinkt aanvankelijk voorzichtig optimistisch: het geschatte overlevingspercentage na vrijlating was 77 procent. De meeste sterfgevallen vonden plaats in de eerste vier dagen. Het is precies deze periode die belangrijk is bij bijvangststudies, omdat een haai levend kan lijken wanneer hij wordt vrijgelaten, maar later sterft door vangstress, verwondingen of uitputting.
De onderzoekers koppelden ook de opnamestatus en telemetriegegevens. Dit resulteerde in een schatting dat ongeveer 68 procent van de per ongeluk gevangen blauwe haaien zou kunnen overleven als ze snel werden vrijgelaten. Dit is nog niet helemaal duidelijk, maar het is wel een sterk argument om levende dieren consequent en zo voorzichtig mogelijk vrij te laten.
Aanuitzettijd van de lijn, conditie en lichaamsgrootte tellen mee
De overlevingskansen waren niet willekeurig verdeeld. De toestand tijdens het ophalen en de lichaamsgrootte hadden een duidelijke invloed: volwassen dieren waren blijkbaar veerkrachtiger dan kleinere of zwaarder gestresste individuen. Dit sluit aan bij andere bijvangststudies waarin vangststress, verwondingen en handelingen direct bepalen of een levend vrijgelaten haai daadwerkelijk een kans maakt.
Een Random-Forest-Modell identificeerde de uitzettijd van de lijn, d.w.z. de tijd dat de haken in het water blijven, als de belangrijkste factor in de visconditie. Dit werd gevolgd door omgevingsvariabelen zoals de temperatuur van het zeeoppervlak, Chlorophyll-a en opgeloste zuurstof. Dit is praktisch voor het management omdat de tijd en het hanteren van de lijn veranderlijker zijn dan de omgevingsomstandigheden zelf.
Waarom minder landingen een goed teken kunnen zijn
De vangstcijfers bleven in het onderzoek stabiel, terwijl de aanlandingen na 2021 daalden. De auteurs interpreteren dit als een indicatie van een grotere naleving van regels voor teruggooi of niet-aanlanding en van een groter bewustzijn onder vissers. Cruciaal is echter dat een regel alleen bescherming biedt als de dieren overleven nadat ze zijn vrijgelaten.
Dit is precies waar de kracht van het werk ligt. Het laat zien dat regels voor niet-landing en vrijlating niet slechts administratieve voorwaarden zijn. Ze moeten worden gecombineerd met echte visomstandigheden, korte dekprocedures, geschikte uitrusting en samenwerking met de visserij. Anders verschuift de sterfte alleen maar van de landing naar de onzichtbare periode na de vrijlating.
Wat dit betekent voor blauwe haaien in de Middellandse Zee
Blauwe haaien zijn belangrijke roofdieren in de open zee en worden in het onderzoek geclassificeerd als topmesopredators. In de Middellandse Zee staan ze onder bijzondere druk omdat de populatie ernstig wordt bedreigd en de beugvisserij regelmatig overlapt met hun leefgebied. Elke verbetering in het bijvangstbeheer kan daarom een meetbaar verschil maken.
De boodschap is niet dat de bijvangst zonder problemen zal verlopen zodra haaien terugkeren naar het water. De boodschap is preciezer: als vistuig korter in het water blijft, als levende haaien sneller en rustiger worden vrijgelaten en als vissers actief betrokken zijn bij monitoring en feedback, wordt de kans dat vrijlating daadwerkelijk bescherming betekent groter.
Een nuchter sprankje hoop
Het onderzoek is ook interessant voor Haitauchen omdat het de kloof tussen waarneming en bescherming overbrugt. Een blauwe haai die er aan de oppervlakte elegant en krachtig uitziet, kan tijdens het vissen in slechts een paar uur in een compleet andere situatie terechtkomen. Of hij het overleeft, hangt af van details die zelden in de krantenkoppen verschijnen: haken, uitzettijd van de lijn, zuurstof, temperatuur, handelingen en beslissingen aan boord.
De bevinding van een overlevingspercentage van 77 procent is daarom geen reden voor zelfgenoegzaamheid of berusting. Het laat zien dat veel blauwe haaien robuust genoeg zijn om de vrijlating te overleven als de omstandigheden goed zijn. Tegelijkertijd blijft de sterfte van ongeveer 23 procent een duidelijk mandaat: de bijvangst moet verder worden teruggedrongen en elke vrijlating moet zo worden ontworpen dat deze daadwerkelijk een tweede kans voor de haai betekent.
