Grootoogvoshaai - Alopias superciliosus
Lichaamsbouw, kenmerken en anatomie
De grootoogvoshaai heeft een krachtig, spoelvormig lichaam en een relatief brede kop. Zijn meest opvallende kenmerk zijn de zeer grote, verticaal ovale ogen, die hoog op de kop zitten en naar boven gericht zijn. Diepe lengterichels lopen van het voorhoofd tot achter de ogen en geven de kop in doorsnede een karakteristiek profiel.
De bovenzijde van de staartvin bereikt ongeveer de helft van de totale lengte. FishBase noemt bovendien brede, gebogen borstvinnen, een ver naar achteren geplaatste eerste rugvin en een korte, maar duidelijk ontwikkelde onderste staartvinzijde. De lange bovenste rand is geen louter decoratie voor het zwemmen, maar een gespecialiseerd jachtinstrument.
Zo onderscheidt hij zich van andere vossenshaaien
De soort verschilt van de gewone voshaai vooral door de aanzienlijk grotere, naar boven gerichte ogen, de hoofdfurrows en de verder naar achteren liggende eerste rugvin. Bij de gewone voshaai strekt de lichte buikkleur zich bovendien uit over de aanzetten van de borstvinnen; bij de grootoogvoshaai blijft dit gebied aan de bovenkant donker.
De bovenzijde is violetgrijs tot bruingrijs en kan metaalachtig glanzen, de onderzijde is crèmekleurig. Volwassen dieren hebben vaak een totale lengte van ongeveer 3,3 tot 4 meter. Maximale waarden worden ongeveer 4,88 meter en ongeveer 364 kilogram aangegeven. Een zeer groot deel van deze lengte valt op de staartvin, waardoor zuivere lengtevergelijkingen met compact gebouwde haaiensoorten gemakkelijk een verkeerd beeld van de lichaamsmassa kunnen geven.
Leefgebied en verspreiding
De grootoogvoshaai is bijna wereldwijd verspreid in tropische, subtropische en warm-gematigde zeegebieden. Zijn verspreidingsgebied omvat de Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan en de Stille Oceaan. Ook in de Middellandse Zee zijn historische en actuele waarnemingen aanwezig.
Deze soort leeft voornamelijk pelagisch in de open zee, maar komt ook boven continentale platte zeeën en af en toe dicht bij de kust voor. Akoestische lokalisaties en vangstgegevens tonen uitgesproken verticale migraties aan: overdag bevinden de dieren zich vaak dieper, ‘s nachts stijgen ze naar oppervlakken nabijgelegen lagen. Waarnemingen reiken van het oppervlak tot minstens ongeveer 730 meter diepte.
Wijdverbreid, maar zelden direct te observeren
Goed gedocumenteerde regio’s variëren van Portugal en Zuid-Afrika in de oostelijke Atlantische Oceaan tot Australië en Japan in de Stille Oceaan. Een Overzicht van vangsten in de Middellandse Zee toont tegelijkertijd hoe sterk het bekende beeld afhankelijk is van afzonderlijke bijvangsten en historische verzamelgegevens.
De verspreidingskaart geeft daarom slechts een globaal, historisch samengevat gebied weer. Ze werd in 2007 opgesteld op basis van een in 2005 gepubliceerd determinatiewerk en toont noch actuele frequenties, noch trekcordons of populatiegrenzen. Witte tussenruimtes betekenen niet automatisch dat de soort daar is uitgesloten; evenmin bewijst een gekleurd gebied een regelmatig voorkomen op elk kustsegment.
Leefwijze, voeding en voortplanting
De grootoogvoshaai is een actieve oceaanjager met een duidelijk dag-nachtritme. De grote ogen verbeteren het zicht bij zwak licht. Overdag gebruikt de haai vaak koelere, diepere waterlagen; ‘s nachts volgt hij prooidieren naar boven. Dit patroon vermindert waarschijnlijk ook de concurrentie met andere grote pelagische roofdieren.
Tot het voedselspectrum behoren zwermvissen zoals haringen en makrelen, daarnaast zeewolven, kleinere tonijnen, jonge zwaardvisachtigen, inktvissen en kreeftachtigen. Net als andere voshaaien kan hij prooi verdoven met snelle zijwaartse slagen van de lange staartvinlob en vervolgens losse gewonde of gedesoriënteerde dieren opnemen.
Slechts enkele, al zeer grote jonge dieren
De voortplanting vindt plaats zonder placenta. Nadat de dooier is opgebruikt, voeden de embryo’s zich in de baarmoeder met extra gevormde, onbevruchte eieren; dit proces wordt oofagie genoemd. Meestal ontwikkelen zich slechts twee jongen, één per baarmoeder, soms zijn er tot vier embryo’s vastgesteld. Bij de geboorte meten de jongen al ongeveer één tot 1,4 meter.
Een Studie uit de tropische Oostelijke Stille Oceaan plaatst de geslachtsrijpheid van de mannetjes ongeveer tussen 2,53 en 2,88 meter en die van de vrouwtjes tussen 3,32 en 3,53 meter. Een duidelijk afgebakend paar- of geboorteseizoen is niet vastgesteld. Late rijping, langzaam groei en het zeer kleine nest leiden gezamenlijk tot een uitzonderlijk lage voortplantingssnelheid.
Bedreigingen en beschermingsstatus
De IUCN Red List classificeert de grootoogvoshaai wereldwijd als bedreigd en beschrijft een afnemende populatietrend. De onderliggende wereldwijde beoordeling dateert uit 2019; nieuwere internationale raadplegingen wijzen nog steeds op sterke visserijdruk en het ontbreken van tekenen van grootschalig herstel.
De belangrijkste bedreiging is de visserij. De soort wordt gevangen in pelagische lange lijnen, kieuwnetten, ringzegen en andere netten als doelsoort of bijvangst. Vlees, huid en vinnen worden gebruikt, terwijl soortspecifieke vangstcijfers op veel plaatsen incompleet blijven. Door de late rijping en meestal slechts twee jongen kan zelfs een relatief geringe extra sterfte op de lange termijn moeilijk worden gecompenseerd.
Internationaal streng beschermd
Sinds 27 juni 2026 staat de soort volgens de op de Wijzigingen goedgekeurd door de 15e conferentie van de verdragsstaten van het Bonn-verdrag zowel in Bijlage I als in Bijlage II van het CMS. Hiermee worden strikte bescherming in de habitatstaten en internationale samenwerking voor de verre trekkende soort met elkaar verbonden.
Voor EU-visserijen verbiedt de Vangstmogelijkhedenverordening die in 2026 van kracht wordt de gerichte visserij op alle vossenhaken. Bij de grootoogvoshaai mogen bovendien noch delen noch hele kadavers aan boord worden gehouden, overgeladen of aan land worden gebracht. Effectieve bescherming hangt echter af van correcte soortbepaling, melding van bijvangst, zorgvuldige vrijlating van levende dieren en consequente controle op zee en in havens.
Grootoogvoshaai en mens
Directe ontmoetingen met zwemmers of duikers zijn zeldzaam, omdat de grootoogvoshaai meestal in de open zee en vaak op grote diepte leeft. De Florida Museum noemt geen gedocumenteerde ongeprovoceerde aanvallen van dit type op mensen. Hieruit volgt geen algemene belofte voor elke situatie, maar wel een duidelijke plaatsing tegen een sensatiegerichte voorstelling.
Wie iemand een dier onder water tegenkomt, moet die afstand houden, de vluchtroute niet blokkeren en noch de staart noch de vinnen aanraken. Voshaaien kunnen hun lange staart zeer snel versnellen; de functie ervan is het jagen op prooivissen, niet het naderen van mensen. Rustig observeren zonder achtervolging of het voeren beschermt zowel het dier als de duiker.
Bijvangst is de meest voorkomende ontmoeting
Het nauwste contact met mensen ontstaat in de visserij. grootoogvoshhaaien komen vooral voor aan lange lijnen voor zwaardvissen en tonijnen, maar ook in kieuwnetten en slepnetten. Het vlees wordt vers, gerookt, gedroogd of gezouten aangeboden; huid kan tot leer worden verwerkt, en de vinnen komen in de internationale handel terecht. Dit gebruik vergroot de prikkel om bijvangst niet terug vrij te laten.
Een NOAA-project voor bijvangstreductie onderzocht overleving en bewegingen van vrijgelaten dieren met satellietzenders en ontwikkelde daarvoor vrijlatingsprotocollen. Voor bemanningen betekent dit: een levende haai moet met geschikte uitrusting, zo kort mogelijke handelingstijd en zonder onnodig aan boord te nemen, worden vrijgelaten. Onervaren personen moeten vanwege de grootte, haken en de krachtige staart afstand houden.
Profiel
- Eerste beschrijving:
- Max. grootte:
- Diepte:
- Max. leeftijd:
- Max. gewicht:
- Watertype:
- IUCN-status:
Systematiek
- Rijk:
- Stam:
- Onderstam:
- Infrastam:
- Parvstam:
- Klasse:
- Subklasse:
- Superorde:
- Orde:
- Familie:
- Geslacht:
Nieuws
Catania: grootoogvoshaai sterft als bijvangst
Malediven opent eerste onderzoekscentrum voor haaien
Rechtbank stopt export van voshaaien en zijdehaaien in Costa Rica
CMS CoP15: Nieuwe internationale beschermingsafspraken voor Hammer- und Fuchshaie
EJF rapport: Dakar als knooppunt voor illegale handel in haaienvinnen
Nieuwsbrief
Haai-alarm in je mailbox