Een nieuwe studie over de haaienvisserij in Muncar laat zien waar beschermende maatregelen bijzonder effectief kunnen zijn. De haven aan de oostkust van Java is een van de belangrijkste overslagpunten voor haaienvangsten in Indonesië. Met behulp van dagelijkse aanlandingsgegevens, GPS registraties en gesprekken met vissers onderzocht het onderzoeksteam welke soorten worden gevangen, hoe groot de dieren zijn en wanneer en met welk vistuig bijzonder grote risico’s ontstaan.
127 boten en twee heel verschillende visserijen
De onderzoekers registreerden 127 boten die opereerden vanaf Muncar. 113 kleine vaartuigen met minder dan vijf brutoregisterton gebruikten voornamelijk kieuwnetten in de Straat van Bali. Ze richtten zich vooral op tonijn, marlijn en haarstaarten; haaien waren economisch waardevolle bijvangst. Nog eens 14 grotere boten waren gespecialiseerd in het vissen op haaien met beuglijnen en visten over langere afstanden in de wateren voor de kust van Oost-Java, Lombok, de Balizee en de Straat van Makassar.
Deze scheiding is cruciaal voor het beheer. De kleine kustvisserij en de grotere beugvisserij beïnvloeden haaien in verschillende gebieden en levensfasen. Een uniforme regel voor alle boten zou daarom waarschijnlijk de feitelijke risicopatronen negeren.
Een op de twee geregistreerde haaien behoorde tot een bedreigde soort
Voor 2023 en 2024 bevat het onderzoek in totaal 3.439 haaien van 51 soorten. 50 procent van de vangsten betrof soorten die op de IUCN Rode Lijst als Kwetsbaar, Bedreigd of Ernstig Bedreigd worden beschouwd. 33 procent behoorde tot soorten die op de CITESlijst staan. De vijf meest geregistreerde soorten waren zijdehaaien, geschulpte hamerhaaien, grote zwartpunthaaien, zwartpuntrifhaaien en pelagische voshaaien. Alle vijf soorten zijn bedreigd en staan vermeld in bijlage II van de Conventie over de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten.
De lengteverdeling verscherpt het beeld. Vooral bij zijdehaaien, grote zwartpunthaaien, pelagische voshaaien en zwartpuntrifhaaien domineerden kleine en onvolwassen dieren. Voor zijdehaaien en grote zwartpunthaaien nam de gemiddelde vangstlengte binnen de twee jaar van het onderzoek statistisch significant af. Dit duidt op groei of overbevissing: dieren worden gevangen voordat ze hun optimale grootte hebben bereikt of de kans hebben gehad zich voort te planten.
Beugvisserij en de maand mei verhogen het risico op hamerhaaien
Er waren duidelijke verschillen tussen het vistuig voor de ernstig bedreigde geschulpte hamerhaai. Kieuwnetten vingen minder, maar kleinere en jongere dieren. Met beuglijnen werden daarentegen veel subvolwassen en volwassen hamerhaaien gevangen. Mannetjes werden doorgaans vóór de geslachtsrijpheid gevangen met behulp van beide vangmethoden. Als gevolg hiervan heeft de visserijdruk gevolgen voor verschillende levensfasen van dezelfde populatie.
Statistisch gezien was de kans dat er een hamerhaai werd gevangen in mei groter dan in de andere onderzochte maanden. De kans om hamerhaaien te vangen was ook aanzienlijk groter bij grote boten dan bij kleine. De auteurs waarschuwen echter voor een overhaaste interpretatie: zonder ruimtelijk gespecificeerde gegevens over de vangsten per inspanning is het niet mogelijk om met zekerheid te onderscheiden of er in mei meer hamerhaaien waren of dat de visserij gewoonweg intensiever was.
Beschermingsmaatregelen moeten ecologisch en sociaal haalbaar zijn
De studie noemt minimumgroottes, vangstbeperkingen, seizoenssluitingen en ruimtelijke beschermingsmaatregelen als mogelijke instrumenten. De beugvisserij moet voorrang krijgen omdat de weinige gespecialiseerde boten een bijzonder groot aantal bedreigde haaien vingen. Een sluiting in mei zou zinvol kunnen zijn als verdere gegevens bevestigen dat deze periode samenvalt met de reproductie of aggregatie van hamerhaaien. Blongas, een gebied aangeduid als Important Shark and Ray Area, komt eveneens in aanmerking voor ruimtelijke beschermingsmaatregelen.
Volgens de onderzoekers zijn regels alleen niet genoeg. Indonesië heeft al handelsdoelstellingen, quota en aanbevolen minimumgroottes, maar landingsgegevens wijzen erop dat er een kloof bestaat tussen regulering en implementatie. Regelmatige onaangekondigde inspecties in havens en markten en een betere traceerbaarheid kunnen de naleving verbeteren.
Tegelijkertijd zijn kustgemeenschappen economisch afhankelijk van de visserij. Een volledig verbod op bedreigde diersoorten of de sluiting van een visserij zou op de korte termijn aanzienlijke sociale gevolgen hebben. De studie beveelt daarom aan om samen met vissers maatregelen te ontwikkelen en deze, indien nodig, op te vangen door over te stappen naar een andere visserij, opkoopregelingen of alternatieve inkomstenbronnen. De gegevens bieden geen kant-en-klare oplossing, maar laten zien hoe bescherming kan beginnen waar visserijrisico en ecologische kwetsbaarheid samenkomen.
